فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
پرسشگری تاریخی و دانشکدۀ ایرانی تاریخ نسخه چاپی RSS
  • پرسشگری تاریخی و دانشکدۀ ایرانی تاریخ پرسشگری تاریخی و دانشکدۀ ایرانی تاریخ
    سه‌شنبه 28 شهریور 1396 ساعت 11:57

    دانشگاه از دل حکومتی که در حال مدرن شدن بود بیرون آمد و در این میان، تاریخ که پیش از آن «پیوند ناگسستنی» با دربار و حکومت داشت، همچنان درون نهاد دانشگاه این ارتباط و پیوند را در دنیای «در حال مدرن شدن ایرانی» نیز حفظ کرد و تا امروز که دانشگاه و دولت به عنوان ابربوروکراسی درهم تنیده شده اند، این ارتباط میان حکومت و رشتۀ تاریخ برقرار و باقی است.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ مجید ادیب زاده گزارش می دهد؛«کانون اصلی تحقیق و ترقی هر رشته ای از دانش و فن و هنر دانشگاه ها می باشند. اما حقیقت این است که شعبۀ تاریخ دانشگاه های ما گرفتار فقر و افلاس علمی است... به تجربه دیده ام شاگردانی که دورۀ لیسانس تاریخ را تمام کرده اند با اصول نقد تاریخی آشنایی صحیحی ندارند و از مراحل عالی تر آن یعنی تعقل تاریخی، هیچ نمی دانند، در اقلیم تاریخ نویسی جدید ویلان و سرگردان اند.» (فریدون آدمیت)

    فریدون آدمیت چند دهۀ پیش در انتقاد خود از رشتۀ تاریخ و وضعیت تاریخ نگاری در ایران، «عقب ماندگی در تاریخ تحلیلی» را مساوی با «انحطاط تاریخ نگاری» می گیرد؛[۱] واقعیتی که با وجود رشد تاریخ نگاری تحلیلی متکی بر نتایج علوم انسانی و اجتماعی، همچنان ویژگی غالب در بین دانش آموختگان و فضای دانشگاهی رشتۀ تاریخ است که در سطوح توصیف نگاری، اسنادنگاری، ثبت وضبط وقایع تاریخی یا وقایع نگاری اتفاقات تاریخی متوقف شده است. شاید فراتر از مسئلۀ سبک و رویکرد به تاریخ، بتوان به این نکته نیز اشاره کرد که با وجود بیش از یک قرن سابقۀ برقراری آموزش جدید تاریخ در ایران، فضای آموزشی و تحقیقاتی این رشتۀ دانشگاهی موفق نشده عنصر مدرن «پرسشگری تاریخی» را که ویژگی علوم مدرن انسانی است، در روح و کالبد آموزش و تحقیقات خود بدمد. در واقع برعکس علوم انسانی مدرن که دنیای انسانی را به پرسش کشید، در فضای علمی این رشته در ایران، تاریخ به پرسش کشیده نشد، بلکه تنها روایت شد. برای همین، مسئلۀ اساسی به این سؤال برمی گردد که چرا تاریخ نگاری دانشگاهی بعد از یک قرن، همچنان به طور جدی و نظام مند به مرحلۀ کلیدی «پرسشگری تاریخی» که اساس علم جدید است، وارد نشده و خود را در ظاهری ترین و سطحی ترین شکل از دانش، یعنی تدوین و ثبت وضبط و سندنگاری و روایت از تاریخ متوقف کرده است؟ چرا این رویکرد همچنان جریان اصلی در بین دانش آموختگان تاریخ است و رویکردهای پرسشگرانه، تحلیلی و انتقادی از تاریخ تبدیل به جریانی حاشیه ای شده است؟ این واقعیت به سطح ذهنی دانش آموخته گان و مورخان و دانشوران رشتۀ دانشگاهی تاریخ برمی گردد یا به محتوای آموزش دانشگاهی رشتۀ تاریخ و نقص کارکرد آموزشی این دروس که نتوانسته اند در عرصۀ تعلیم وتربیت دانش آموختگان و مورخان، آنان را پرسشگر و منتقد وقایع تاریخی بار آورند و به سوی فراتر از ضبط و توصیف تاریخ بکشانند؟ یا مهم تر از سطح ذهنی مورخان و سطح محتوایی آموزش تاریخ، به خود نظام دانشگاهی به عنوان مکان آموزش روحیۀ پرسشگری انتقادی و فضای تولید علم برمی گردد؟ پرسش اول و دوم، یعنی سطح ذهنی دانش آموختگان تاریخ و سطح محتوایی آموزش تاریخ، موضوع این نوشتار نیست. این نوشتار به پرسش سوم می پردازد: ساختار نظام دانشگاهی ما چه تأثیری در ناکام ماندن ظهور «پرسشگری تاریخی» در آموزش رشتۀ تاریخ داشته است؟

    وقتی در ایران قرار بر این شد که آموزش علوم جدید فراگیر شود، نگاه کاربردی به جای نگاه «معنوی-اخلاقی-تهذیبی» علوم قدیمه نشست و رشته های جدید، اهمیت کاربردی پیدا کردند و از فنون نظامی گرفته تا مهندسی و حتی جغرافیا، در نقشه کشی شهری و کشوری، اهمیت بسزایی یافتند. بااین حال تاریخ همچنان جزء معدود علومی بود که در آموزش عالی جدید راه یافت، اما کارکرد گذشتۀ خود را حفظ کرد و درگیر گسست از نگاه تهذیبی علوم قدیم به نگاه کاربردی علوم جدید نشد؛[۲] چراکه تاریخ در دنیای علوم قدیم همچنان علمی بود که علاوه بر تهذیب اخلاقی، در خدمت دربار و شاهان و ثبت وضبط وقایع از بالا قرار داشت. علوم جدید آمدند و گسترش پیدا کردند؛ چراکه دولت و نهادهای حکومتی در دورۀ رشد و توسعۀ خود، نیاز شدیدی به آن ها داشتند، درحالی که تاریخ جزء دانش هایی بود که حکومت از قدیم به آن نیاز داشت و همواره وقایع نگاری تاریخی با دربار پیوند ناگسستنی داشت. در دورۀ جدید هم این ارتباط حفظ شد و تاریخ تحت تأثیر گسست از نگاه تهذیبی به نگاه کاربردی، که دیگر علوم را دستخوش خود کرده بود، نشد. تنها تحولی که برای تاریخ و تاریخ نگاری اتفاق افتاد، این بود که از دربار به دانشگاه نقل مکان کرد. با تأسیس دارالفنون و مدرسۀ عالی علوم سیاسی و دانشسرای عالی و بعد هم دانشگاه تهران، خود دانشگاه از دل حکومتی که در حال مدرن شدن بود، بیرون آمد و در این میان، تاریخ که پیش از آن پیوند ناگسستنی با دربار و حکومت داشت، همچنان درون نهاد دانشگاه این ارتباط و پیوند را در دنیای «در حال مدرن شدن ایرانی» نیز حفظ کرد و تا امروز که دانشگاه و دولت به عنوان ابربوروکراسی در هم تنیده شده اند، این ارتباط میان حکومت و رشتۀ تاریخ، برقرار و باقی است.

    در حقیقت، اینجا بحث بر سر این مسئله است که چطور اتفاقات ساختاری بین دانش تاریخ و دانشگاه رشتۀ تاریخ، باعث شد تا دانش آموختگان این عرصه از علم به مرحلۀ بلوغ علمی که با «پرسشگری انتقادی» همراه است، نرسند و «پرسشگری تاریخی» جای خود را به «توقف در وقایع نگاری و اسنادنگاری» و به حاشیه رانده شدن «تاریخ نگاری تحلیلی» دهد؟

    در واقع «دانشکدۀ ایرانی رشتۀ تاریخ» خود معلول «اتفاق ساختاری» عظیم تری است که هم زمان با شکل گیری نهادهای آموزشی جدید دانشگاهی در ایران رخ داد و تا امروز تأثیر آن بر عرصۀ «علم در ایران» انکارناپذیر است. «دانشگاه برای دولت» و «دانشگاه در خدمت دولت» مهم ترین اتفاق تاریخی در عرصۀ علمی ایران بود که رخ داد. در غرب دو نهاد دولت و دانشگاه در طول تاریخ تکوین خود، یکی از «بستر سیاسی و حکومت» بیرون آمد و دیگری از بستر «نهادهای آموزشی قرون وسطا» و هر دو این نهادها توانستند با حفظ استقلال از یکدیگر، به ارتباط و توسعۀ یکدیگر کمک کنند. اما در ایران هم دولت مدرن و هم دانشگاه از بستر سیاسی جامعه متولد شدند و تکوین یافتند. به دلیل ماهیت تهذیبی علوم قدیمه و چند قرن توقف علوم عقلی و طبیعیات و ریاضیات و طب، دولت مدرن که نیازهای کاربردی داشت، با گسستن ارتباط خود با نهادهای آموزشی سنتی و به حاشیه راندن آن، خود همت به تأسیس نهادهای علمی و آموزشی جدید کرد که حاصل آن، شکل گیری دانشگاه در ایران توسط دولت بود. در حقیقت، دانشگاه نه نهادی مستقل از نهاد دولت همچون در غرب، بلکه خود بخشی از بوروکراسی عریض وطویل دولت بود و همواره تا به امروز سلطۀ دستگاه های بوروکراتیک دولتی بر دانشگاه های کشور تداوم یافته و از طریق بودجه و سیاست گذاری های آموزشی یا به طور مستقیم از طریق احکام و آیین نامه های وزارتخانه ای و تعیین رؤسای دانشگاه ها، هیچ گاه نتوانسته است نهادی مستقل بماند. هنوز مدیران اجرایی وزارتخانه ها می توانند با احکام خود، دگرگونی تأثیرگذاری درون دانشگاه ها ایجاد کنند و این نشان می دهد که دانشگاهیان به جای «دانشور»، تبدیل به «کارمند» شده اند و همین دانشوران ایرانی را نه «پرسشگران انتقادی علم و تاریخ»، بلکه تا امروز آنان را شکلی خاص از «کارمندان بوروکراتیک» یک دستگاه سلسله مراتبی عریض وطویل کرده است. برای همین، برعکس غرب، در ایران «دانشوران خودبنیاد علم» هیچ گاه به ظهور نرسیدند.[۳]

    رشتۀ دانشگاهی تاریخ بیش از علوم دیگر، خصوصاً علوم اجتماعی، از این «اتفاق ساختاری» صدمه دید. وقتی دانشگاه از دل دولت در ایران متولد شد، دولت تبدیل به کارفرمای تولید علم و متولی ادارۀ نهادهای آموزشی در ایران شد. کارفرمایی که علم برایش فقط در راستای نیازهای سیاسی و اداری خود و خواستۀ کارگزاران و مدیرانش اهمیت و معنا داشت. بارها در این چند دهۀ اخیر شاهد این رخداد بودیم که با آمدن مدیران و کارگزاران جدید، وضعیت دانشگاه ها دچار تغییروتحولات اساسی شده و خصوصاً بسته به گروه سیاسی پیروز در انتخابات، چهره های حزبی و سیاسی، کادر هیئت علمی دانشگاه ها را پر کرده اند. نمونۀ اخیر آن وضعیت دانشگاه ها در دهۀ اخیر بود که اخبار اقدامات برخی رؤسای دانشگاه ها، اخراج و بازنشستگی اساتید و وضعیت بورسیه ها و استخدام هیئت علمی دانشگاه ها خارج از ضوابط و براساس سلیقه های خاص سیاسی، با انتقادات گسترده در رسانه ها انعکاس می یافت. این نشان از این واقعیت دارد که دانشگاه در ایران نه نهادی علمی و آموزشی، بلکه همچنان دستگاهی اداری و بوروکراتیک است که حتی هیئت علمی آن نیز همچون کارمندان دستگاه های اداری، با آمدن و رفتن مدیران و رؤسا، دستخوش تغییروتحولات جدی و تعیین کننده می شوند. وضعیتی که از ابتدای تأسیس نهادهای علمی جدید در ایران بر آن حاکم بوده است و به یک دولت یا گروه سیاسی خاصی محدود نمی شود و به طور مداوم در «تاریخ دانشگاه در ایران» تکرار شده است.

    حال چرا این موضوع برای «رشتۀ دانشگاهی تاریخ» و طبعاً «تاریخ نگاری دانشگاهی» اهمیت دارد؟ امروزه با اینکه دهه ها از غلبۀ «تئوری های ساختارگرایانه» می گذرد و به آن انتقادات جدی وارد شده است، اما همچنان موضوع «ساختارها» و تأثیر آن بر وضعیت فردی و جمعی، موضوعی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت.[۴] تحلیل ساختاری از وضعیت تاریخ نگاری دانشگاهی، نسبت به تحلیل ذهنی مورخان یا تحلیل محتوایی آثارشان، اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه تنها از این زاویه از تحلیل است که می توان پیوستگی های تاریخی در تاریخ نگاری ایرانی را دید و درک کرد. زمینۀ این پیوستگی تاریخی را باید در خاستگاه تاریخ نگاری ایرانی جست وجو کرد. برعکس خاستگاه متفاوت شکل گیری و آموزش علوم انسانی و اجتماعی که نسبتی با مراکز قدیم آموزش علوم شرعی و نقلی و حکمت نداشت، خاستگاه شکل گیری و آموزش تاریخ نگاری ایرانی هیچ وقت دچار این گسست نشد.[۵] علوم قدیمه در مراکز مذهبی تدریس می شد که توانسته بودند مستقل از حکومت خود را اداره کنند، ولی علوم جدید جنبۀ کاربردی داشت و برای تربیت نیروهای اداری گسترش یافت و در نهاد دانشگاه که جزئی از بوروکراسی حکومت بود، برپا گردید. این وسط تنها تاریخ نگاری بود که هم در دنیای قدیم و هم در دنیای جدید، با حکومت پیوند و ارتباط داشت. قبلاً تاریخ نگاری به دربار وابسته بود و بعد هم در دانشگاه تاریخ نگاری و آموزش آن با سیاست های تبلیغی حکومت های وقت گره خورد، درحالی که علوم انسانی و اجتماعی به دلیل ماهیت پرسشگری و انتقادگری خود، از این وابستگی فارغ بود و تنها نیاز دستگاه های اداری به کارمندان و مدیران مالی و شهری و صنعتی بود که کارگزاران حکومتی را مصمم به سیاست گذاری و تخصیص بودجه برای گسترش این دسته از علوم در دانشگاه ها کرد.

    اهمیت تحلیل ساختاری، برجسته کردن وضعیت تاریخی تاریخ نگاری ایرانی و نشان دادن پیوستگی های این رشته از دنیای قدیم به دوران جدید است و توجه به این نکته که کارکردهای تاریخ نگاری، از دوران قدیم تا دوران جدید، برای حکومت حفظ شده و همچنان وقایع نگاری و اسنادنگاریِ فاقد عنصر پرسشگری تاریخی، مناسب ترین شکل از درگیر شدن با تاریخ برای سیاست های تبلیغاتی دولت ها یا گروه های سیاسی و تفکرات و ایدئولوژی های سیاسی است. دربارهای قدیم در دوران جدید، جای خود را به دستگاه های بوروکراتیک پیچیده داد و به مرور این شکل از تاریخ نگاری از دربارها به نهادهای آموزشی جدید نقل مکان کرد و در کنار آن، مؤسسات پژوهشی و اسنادنگاری دولتی در حوزۀ تاریخ گسترش یافت. آثار و محتویات خروجی این مؤسسات بهترین نمونه از استفادۀ تبلیغاتی و سیاسی از تاریخ و اسناد تاریخی است. از دیگر کارکردهای تاریخ نگاری، کارکرد آموزشی آن است و طبعاً آموزش تاریخ و کتاب های درسی آن بیشتر محتوای تهذیبی و تبلیغاتی دارند تا تحلیلی و پرسشگرانه و دانش آموختگانی که از ابتدای راه هدفشان فعالیت در هریک از این حوزه هاست، از نظر ذهنی، خود را برای فراتر رفتن از این وضعیت ساختاری آماده نمی کنند. محتوای آموزشی رشتۀ تاریخ نیز همچنان تحت تأثیر این وضعیت تاریخی، برای تربیت دانش آموختگانی متناسب با اهداف تبلیغاتی یا آموزشی شکل گرفته است و چارچوب های محتوایی رشتۀ دانشگاهی تاریخ، در شکل غالب آن، مناسب آموزش «تاریخ روایی» است و طبعاً «تاریخ تحلیلی» را به حاشیه می راند.

    در دورۀ «تحول از ایران قدیم به جدید»، این موقعیت ساختاری که تاریخ نگاری ایرانی درون آن گیر کرده بود، چنان سفت وسخت بود که حتی تاریخ نگاری با گسست از قدیم به جدید روبه رو نشد و ذهنیت تاریخ نگاران ایرانی رشتۀ تاریخ و محتوای آموزشی آنان که به غلبۀ «تاریخ روایی» انجامیده است، همچنان نشان از پیوستگی بین دنیای قدیم و جدید این حوزه دارد.[۶] تأکید مداوم بر اطلاعات خام و حفظیات به عنوان نشانه ای از تسلط تاریخ نگاری روایی و مجهز نشدن به تئوری های نظری به عنوان نشانه ای از عدم گرایش گسترده به تاریخ تحلیلی، همچنان شیوۀ رویکرد غالب در بین دانش آموختگان این حوزه از گذشته تا به امروز است.


    پی نوشت ها:


    [۱]. نک: فریدون آدمیت، «انحطاط تاریخ نگاری در ایران»، مجلۀ سخن، سال ۱۷، ۱۳۴۶، ص۱۷-۲۹.

    [۲]. دربارۀ شرایط و وضعیت تاریخی شکل گیری علوم جدید و گسست آن از علوم قدیمه، نک: مجید ادیب زاده، تبارشناسی تفکر علمی در ایران، تهران، انتشارات الفبای فرهنگ، ۱۳۹۲.

    [۳]. دربارۀ این رخداد تاریخی، نک: مجید ادیب زاده، مدرنیتۀ زایا و تفکر عقیم: چالش تاریخی دولت مدرن و باروری علوم انسانی در ایران، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۹.

    [۴]. نک: یان کرایب، نظریۀ اجتماعی مدرن، ترجمۀ عباس مخبر، تهران، انتشارات آگاه، ۱۳۷۸، ص۱۶۵-۱۸۷. ژان پیاژه، ساختارگرایی، ترجمۀ رضاعلی اکبرپور، تهران، انتشارات کتابخانۀ مجلس، ۱۳۸۴. جورج ریتزر، نظریه های جامعه شناسی در دوران معاصر، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی، ۱۳۸۰، ص۵۴۳-۵۷۴.

    [۵]. اینجا منظور گسست روشی و محتوایی آثار تاریخی نیست، بلکه اشاره به عدم گسست ساختاری در مراکز تاریخ نگاری است. دربارۀ گسست تاریخ نگاری جدید از تاریخ نگاری سنتی، نک: سیاوش شوهانی، «برآمدن تاریخ نگاری آکادمیک»، مجلۀ کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شهریور ۱۳۹۱، ش۱۷۲، ص۲۷-۴۰.

    [۶]. دربارۀ دورۀ تحول از ایران قدیم به ایران جدید، نک: مجید ادیب زاده، خیزش های عقلانی شدن در طلوع ایران مدرن، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۹۲.


    درباره نویسنده: دانش آموختۀ رشتۀ علوم سیاسی از دانشگاه علامه طباطبایی. از موضوعات مورد پژوهش او «علوم انسانی و دانشگاه در ایران» و «شرایط تاریخی تفکر علمی در ایران» است. از ادیب زاده تاکنون آثاری چون «خیزش های عقلانی شدن در طلوع ایران مدرن»، «تبارشناسی تفکر علمی در ایران»، «امپراتوری اسطوره ها و تصویر غرب»، «مدرنیتۀ زایا و تفکر عقیم»، «دموکراسی معرفتی» و «زبان، گفتمان و سیاست خارجی» منتشر شده است.



    مقاله
    شماره مطلب: 4578
    دفعات دیده شده: 1262 | آخرین مشاهده: 6 روز پیش