فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
چکیده مقالات نخستین سمینار تاریخ و ترجمه در ایران نسخه چاپی RSS
  • چکیده مقالات نخستین سمینار تاریخ و ترجمه در ایران
    یکشنبه 21 فروردین 1390 ساعت 13:24

                    مقاله‌های نخستین سمینارتاریخ و ترجمه  چکیده مقاله‌های نخستین سمینار تاریخ و ترجمهبه کوشش دکتر شهلا بختیاریتهران، 1389انجمن ایرانی تاریخبا همکاری:پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعیدانشگاه الزهراءدانشگاه لرستاندانشگاه علامه طباطباییپژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانیمرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی  اعضای کمیته علمی دکتر صادق آیینه‌وند دانشگاه تربیت مدرس دکتر منصوره اتحادیه دانشگاه تهران دکتر احسان اشراقی دانشگاه تهران دکتر محمدتقی امامی خویی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهر ری دکتر محمد رحیم احمدی دانشگاه الزهراء

                                  

    چکیده مقاله‌های نخستین سمینارتاریخ و ترجمه

     

     

    چکیده مقاله‌های نخستین سمینار تاریخ و ترجمه

    به کوشش دکتر شهلا بختیاری

    تهران، 1389



    انجمن ایرانی تاریخ

    با همکاری:

    پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی

    دانشگاه الزهراء

    دانشگاه لرستان

    دانشگاه علامه طباطبایی

    پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانی

    مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی


     

    اعضای کمیته علمی

    دکتر صادق آیینه‌وند

    دانشگاه تربیت مدرس

    دکتر منصوره اتحادیه

    دانشگاه تهران

    دکتر احسان اشراقی

    دانشگاه تهران

    دکتر محمدتقی امامی خویی

    دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهر ری

    دکتر محمد رحیم احمدی

    دانشگاه الزهراء

    دکتر شهلا بختیاری

    دانشگاه الزهراء

    دکتر حجت‌اله جودکی

    سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی

    دکتر مهدی جمالی

    پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی

    دکتر حسن زندیه

    پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانی

    دکتر مهدی فرهانی منفرد

    دانشگاه الزهراء

    دکتر حسین ملانظر

    دانشگاه علامه طباطبایی

    دکتر محمد علی مختاری

    دانشگاه تربیت معلم

    دکتر حسینعلی نوذری

    دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج

    دکتر مهرگان نظامی‌زاده

    دانشگاه علامه طباطبایی

    دکتر علیمحمد ولوی

    دانشگاه الزهراء

    دکتر وهاب ولی

    پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانی


     



    مقدمه دبیر علمی سمینار

    نگاهی کوتاه به تاریخچه ترجمه

     شعبان آزادی کناری

    هسته مفهومی اصطلاح وادی در جغرافیای تاریخی شبه جزیره

     مهران اسماعیلی

    تاریخ ترجمه پژوهش‌ها و متون تاریخی در دو قرن اخیر

    دکتر سلیمان امین‌زاده

    ضرورت ترجمه و کاربرد متون سریانی در مطالعات تاریخ ایران

    دکتر صفورا برومند

    تاثیر ترجمه بیوگرافی های تاریخی و رمان‌های اروپایی بر متفکرین قاجاری

    دکتر فاطمه پیرا

    مجمع الخواص صادقی بیگ افشار؛ نقد ترجمه و ارزیابی اهمیت تاریخی

    سجاد حسینی

    نهضت ترجمه؛ از میانه سده دوم تا اواخر سده چهارم

    فهیمه سادات حمیدی

    نام‌های ارمنی در روند ترجمه به فارسی؛ نقدی بر ترجمه تواریخ عربی

    سید علی خیرخواه علوی

    ترجمه متون تاریخی عثمانی به فارسی، ضرورت‌ها و راهکارها

    دکتر رضا دهقانی

    آسیب‌شناسی ترجمه متون تاریخی دوره سلجوقیان

    دکتر محسن رحمتی

    نقد و بررسی فتوحات اعراب در آسیای مرکزی

    دکتر محسن رحمتی

    ترجمه‌های متون و تعامل معرفتی تاریخ

    دکتر سید ابوالفضل رضوی

    نام‌های عَلَم، نادیده‌ترین اصل ترجمه متون تاریخی

    کوروش صالحی

     اهمیت و ضرورت ترجمة متون تاریخی عثمانی به فارسی، مطالعه موردی: تاریخ عثمان پاشا

    نصرالله صالحی

    عوامل توجه به ترجمه آثار تاریخی در عصر قاجار

    پرویز حسین طلائی و لیلا نجفیان رضوی

    آسیب‌شناسی ترجمه متون تاریخی، نقد موردی کتاب دکتر آبراهامیان درباره کودتای 28 مرداد

    علی اکبر عاصیان

    نگاهی انتقادی به سبک و شیوه ذبیح‌الله منصوری در ترجمه متون تاریخی

    مریم عزیزیان و زهرا روحی

    تأثیر ترجمه متون فارسی در شناخت تاریخ و فرهنگ ایرانی در فرانسه (قرن 18 و19)

    فاطمه عشقی

    نقش ترجمه‌ها در رواج گفتمان انتقادی و بحران آگاهی در عصر قاجار

    زهرا علیزاده بیرجندی

    برخی ملاحظات درباره ترجمه پژوهش‌های ایرانشناسی

    یزدان فرخی

    شیوه ضبط اسامی خاص و اصطلاحات در ترجمه­ متون تاریخی، مشکلات و برخی راهکارها

    منیر قادری

    ترجمه علمی متون دینی

    نسرین کاظم‌زاده

    تأثیر ترجمه نظریه‌های ماکس وبر بر دیدگاه‌های مورخان ایرانی

    حمید کرمی پور

    بررسی تأثیر متون فارسی ترجمه‌شده در شناخت تاریخ و فرهنگ ایرانی در خارج از ایران

    پریسا کریمیان زاده و رضا واثق عباسی

    شاخصه‌های ترجمه علمی متون تاریخی

    مریم کمالی

     بنگاه ترجمه و نشر کتاب، نهاد ترجمه‌ نظام‌مند

    دل‌آرا مردوخی

    ارزیابی میزان اعتبار ترجمه فارسی تاریخ ایران سر جان ملکم

    هادی وکیلی



    مقدمه دبیر علمی سمینار

    میدان مطالعه و تحقیق در علم تاریخ حوزه گسترده‌ای است که گروه‌های علاقه‌مند به مباحث پژوهشی، تألیفی، اندیشه‌ای و روش‌شناسی و بازیابی حقیقت را جذب خود کرده است. افراد در چگونگی برخورد با مسائل تاریخی به عنوان یک پدیده اجتماعی رخ‌داده در گذشته و یافتن آثار مرتبط آن با دیگر مبادی اندیشه‌ای از جمله افکار، سیاست‌ها، اندیشه‌ها، علل و نتایج، عملکردها، بازتاب‌ها و تأثیرها، یکدست نبوده‌اند و هر یک حاصل تحقیقات خود را به زبانی نگاشته‌اند. نگارش به زبان‌های متعدد خطر عدم دسترسی به حاصل تحقیقات و پژوهش‌های دیگران را به همراه دارد و البته گاه سبب موازی‌کاری‌ها می‌شود. آفت دیگر آن در تعریف نشدن و ناآگاهی از حدود و ثغور کارهای دیگران است که محقق به درستی نمی‌داند در موضوع مورد علاقه خود چه پژوهش‌هایی انجام شده و چه دستاوردهایی عرضه شده است. در حقیقت او نمی‌داند در چه مرحله‌ای از پژوهش و در کجا ایستاده است. این امر زمینه‌ساز و گاه توجیه‌کننده ترجمه از زبانی به زبان دیگر می‌باشد. معرفت تاریخی زمانی حاصل می‌شود که از حرکت، ضرورت و چگونگی آن در حوزه‌های مختلف آگاهی وجود داشته باشد. هر اندازه آگاهی بیشتر باشد، تحلیل عمیق‌تر و رسیدن به معرفت روشن‌تر و سهل‌تر می‌شود.

    ترجمه آثار دیگران بابی از ابواب معرفت به حوزه‌هایی است که دیگران زحمت رفتن آن راه را کشیده‌اند و اکنون محقق قصد کنکاش و پژوهش در آن حوزه را دارد. ترجمه علاوه بر ایجاد سهولت در دسترسی به نتایج پژوهش‌های دیگران، افق‌های جدیدی را در باب معرفت و شناخت فرا روی محققان باز می‌کند. با این حال موازی‌کاری در ترجمه، توجه به حوزه‌های مشخص و غفلت از سایر حوزه‌ها، نبود یکدستی در ترجمه و قرائت‌های مختلف از اعلام، بی‌تأثیر دانستن ترجمه در گسترش حوزه معرفت تاریخی و تأکید بر لزوم استفاده از تألیفات به زبان اصلی، بی‌توجهی به آسیب‌های ناشی از ترجمه‌ها (که گاه حرفه‌ای است نه تخصصی)، غفلت از ضرورت‌ها و الویت‌های ترجمه در مباحث تاریخی، ناآگاهی از نقش ترجمه در انتقال فرهنگ و تمدن‌ها و گفتمان‌های متعدد، حوزه‌هایی است که بر اهمیت ترجمه و احتیاط بسیار در آن تأکید دارد. در ضمن، این موارد گویای ضرورت توجه علمی و دقیق به حوزه ترجمه است که مورخان آگاه به اصول علم تاریخ و بصیر در اصطلاحات و کاربردهای آن در کنار مترجمانی توانا می‌توانند دو بال مکمل پرواز در حوزه تاریخ و ترجمه باشند. برگزاری سمیناری با عنوان «تاریخ و ترجمه» با هدف توجه به موارد مذکور می‌تواند یکی از راه‌های چالش فکری علاقه‌مندان حوزه مطالعات تاریخی به معنای اعم آن باشد.

    بر خود فرض می‌دانم از زحمات سرکار خانم دل‌آرا مردوخی که در جمع‌آوری و تدوین چکیده مجموعه مقالات بی‌دریغ مرا یاری کردند سپاسگزاری ویژه داشته باشم.

     

     

    دکتر شهلا بختیاری

    دبیر علمی سمینار


     

    نگاهی کوتاه به تاریخچه ترجمه

    شعبان آزادی کناری[1]

    هرمینوس[2] یک واژة یونانی باستانی است که معادل مترجم بوده و مستقیماً مرتبط با نام رب‌النوع هرمس می‌باشد. فعل هرمینو (Hermeneuo) به معنای تفسیر، ترجمه، توضیح، شرح، بیان و توصیف زبان‌های خارجی و نوشتن در مورد آنهاست. معانی دیگر لغت یونانی هرمینوس (میانجی، رابط، کارگزار، دلال ازدواج) حاکی از وجود مترجمان در دورة ماقبل تاریخ، یعنی زمان قبل از ابداع نوشتن، می‌باشد.

    خواندن، به عبارتی نوعی ترجمه و تلاشی برای یافتن معنای متنی است که توسط شخصی دیگر نوشته شده است. هنگام گوش دادن به نمایش‌نامه‌های شکسپیر، شخص از خود می‌پرسد که واژگان در طول قرن‌ها دستخوش چه تغییراتی شده‌اند و چه تفاوتی میان طنین این واژگان برای خود نمایش‌نامه‌نویس و نیز برای بازیگران و مخاطبان معاصر وجود داشته است.

    در این مقاله، ضمن بررسی نقش مترجمان در گذر تاریخ، به ارائه تاریخ ترجمه در چین و نقش «مدرسه چانگ آن» پرداخته شده، آنگاه تاریخ ترجمه در یونان و نقش خانه دانش در این کشور مورد بررسی قرار گرفته و ضمن ارائه نقش مدرسه تولیدو در اسپانیا، به هندوستان و سپس قرن هفتم می رسد و  ضمن گذر از ایرلند به ده سالی می رسد که طی آن مترجم تعبیری دیگر یافت و در پایان به دانش باستانی برای جهان نوین می پردازد.

    واژگان کلیدی: تاریخچه ترجمه، اسپانیا، چین، هندوستان، ایرلند، یونان


     

    نقد معادلسازی در ترجمه قرآن به فارسی؛ نمونه موردی واژه«وادی»

    مهران اسماعیلی[3]

    واژه وادی در ادبیات عرب کاربردهای فراوانی داشته و به عنوان مفهومی بیانگر موقعیت مکانی خاص، به کار رفته است. این واژه در قرآن 10 بار تکرار شده است. مترجمان قرآن در مقام ترجمه معادل‌هایی را برای انتقال این مفهوم از عربی به فارسی به کار برده‌اند و این مقاله در صدد بررسی این معادل‌ها است تا دریابد مترجمان تا چه میزان نسبت به مفهوم وادی در زبان عربی اشراف داشته و از سوی دیگر تا چه میزان معادل‌های به کار رفته در زبان فارسی نسبت به انتقال مفهوم وادی توانایی و قابلیت داشته‌اند.

     

    واژگان کلیدی: ترجمه، ترجمه قرآن، اصطلاحات جغرافیایی، وادی.


     

    تاریخ ترجمه پژوهش‌ها و متون تاریخی در دو قرن اخیر

    دکتر سلیمان امین‌زاده[4]

    موضوع تاریخ، انسان و زمان و مسائلی است که در گذر زمان اتفاق می‌افتد و مسیر زندگی انسان‌ها را (در پهنه زمین) گزارش می‌دهد.

    تاریخ ترجمه و تاریخ‌نگاری در ایران (200 سال گذشته) و تأثیر آن در زندگی اجتماعی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و ... از جمله مسائلی است که باید مورد توجه و تجزیه و تحلیل قرار گیرند.

    در این وجیزه، به تأثیر ترجمه و شیوه تاریخ‌نگاری در دو قرن اخیر و تأثیر آن در شئون اجتماعی، سیاسی و... (ایران) پرداخته و نمونه‌هایی از کتاب‌های ترجمه و تاریخی ایران معرفی گردیده و سیر تاریخی ترجمه و تاریخ‌نگاری در ایران (دو قرن اخیر) بررسی و تجزیه و تحلیل گردیده است.

     

    واژگان کلیدی: تأثیر ترجمه در تاریخ و تاریخ‌نگاری در ایران، کتاب‌های تاریخی، سفرنامه‌ها، خاطرات در شیوه نگارش تاریخ و دادن اطلاعات لازم به جامعه.


     

    ضرورت ترجمه و کاربرد متون سریانی در مطالعات تاریخ ایران

     دکتر صفورا برومند[5]

    زبان سریانی به عنوان زبان و رسانه ادبی مسیحیت نوپا، از حدود قرن دوم میلادی، در محدوده میان‌رودان و نواحی غربی فلات ایران، مورد توجه قرار گرفت. از این پس تا قرن دهم میلادی، زبان و متون سریانی و سریانی‌زبانان در انتقال و پیوند ادبیات، مفاهیم دینی و علمی تمدن‌های منطقه، نقش مهمی ایفا کردند. آنچه متون سریانی را با تاریخ ایران پیوند می دهد، تأثیر این آثار در بازشناسی زوایای تاریک تاریخ این سرزمین است. در واقع برخی ناگفته‌های منابع موجود در بازنمایی تاریخ اجتماعی، سیاسی، دینی و اقتصادی ایران به ویژه از قرن دوم تا هفتم میلادی/ اول هجری قمری (و حتی در برخی موارد تا قرن سیزدهم میلادی/ هفتم هجری قمری) را می‌توان در منابع سریانی جستجو کرد. خوشبختانه این آثار به صورت وقایع‌نامه‌ها، سالنامه‌ها و متون تاریخی در دست هستند. در آثار مورخان ایرانی، نشانی از کاربرد منابع سریانی به چشم نمی‌خورد یا به صورت غیرمستقیم و با تکیه بر منابع و مآخذ متأخر، از این آثار یا ترجمه آنها به زبان‌های دیگر، نقل قول شده است. با تکیه بر اهمیت منابع سریانی در بازشناسی تاریخ ایران، مشترکات لغوی و ادبی زبان‌های فارسی و سریانی، سهولت فراگیری این زبان و ارتباط با جوامع سریانی‌زبان، این مقاله با معرفی نمونه‌های کاربردی متون سریانی، به بیان ضرورت‌های بازشناسی این متون در مطالعات تاریخ ایران، می‌پردازد.

    واژگان کلیدی: متون سریانی، تاریخ ایران، ترجمه


     

    تأثیر ترجمه بیوگرافی‌های تاریخی و رمان‌های اروپایی بر متفکرین قاجاری

    دکتر فاطمه پیرا[6]

    ضرورت شناخت جهان نو و درک پدیده‌های آن مسئله‌ای بود که از همان ابتدا ذهن اندیشمندان قاجاری را به چالش کشید. اگرچه ضرورت شناخت و ترجمه آثار متفکرین اروپایی به ویژه به دوره فتحعلی‌شاه باز می‌گردد، اما این نیاز به مرور شدیدتر احساس شد، به طوری که ما در دوره ناصرالدین‌شاه با یک نهضت ترجمه مواجه می‌شویم که عطش سیری‌ناپذیری در شناسایی عصر نو داشت. این ترجمه اگرچه در پاره‌ای موارد غیرانتقادی بود، اما تأثیر عمیق و به‌سزایی برای درک و پذیرش جهان نو در میان متفکرین این دوره برجای نهاد.

    در بحث پیش رو، ابتدا از میان آثار ترجمه‌شده این دوره گزینشی از بیوگرافی‌های تاریخی و رمان‌های اروپایی خواهیم داشت که به زبان فارسی ترجمه شده‌اند. سپس با طبقه‌بندی، تجزیه و تحلیل عناوین و مطالب آنها میزان تأثیرپذیری این آثار بر اندیشمندان قاجاری را مورد بررسی خواهیم داد.

     

    واژگان کلیدی: قاجاریه، بیوگرافی، رمان‌های تاریخی، اندیشمندان، روزنامه


     

    مجمع الخواص صادقی بیگ افشار؛ نقد ترجمه و ارزیابی اهمیت تاریخی

    سجاد حسینی[7]

    تذکره ادبی مجمع الخواص، در سال 1016هجری قمری توسط صادقی بیگ افشار، نگارگر برجسته عهد صفوی به زبان ترکی نگارش یافت و در سال 1327هجری شمسی توسط دکتر عبدالرسول خیام­پور استاد دانشگاه تبریز تصحیح و به زبان فارسی ترجمه و منتشر گشت.

    این تذکره اطلاعات گرانسنگی در باب وضعیت ادبی حاکم بر گروه‌های اجتماعی ترک و تاجیک ایران آن روزگار ارائه می­دهد. همچنین رونق ادبیات و هنر در نزد سلاطین، شاهزادگان و ارکان دولت صفوی و برخی از سلاطین و خوانین دول عثمانی و اوزبک در آیینه مجمع الخواص قابل مشاهده است.

    صادقی بیگ در تبریز به دنیا آمد و در هنر نگارگری تحصیل معرفت نمود. جریان حوادث سیاسی موجب حضور او در تختگاه­های قزوین و اصفهان گشت . از این رو با بسیاری از اعاظم سبک تبریز، قزوین و اصفهان ارتباط یافت و نام و سرگذشت برخی از این نگارگران را به واسطه طبع شعریشان در مجمع الخواص گرد آورد.

    این مقاله بر آن است تا علاوه بر تبیین اهمیت این تذکره در تاریخ‌نگاری عصر صفوی، برخی از کاستی­های موجود در ترجمه آن را مورد نقد قرار دهد.

     

    واژگان کلیدی: مجمع الخواص، صادقی بیگ افشار، صفویه، نقد، ترجمه


     

    نهضت ترجمه؛ از میانه سده دوم تا اواخر سده چهارم

    فهیمه ‌سادات حمیدی[8]

    جنبش اقتباس و انتقال آثار علمی و فرهنگی تمدن‌های غیر عربی (علوم اوایل) به عالم اسلام از میانه سده دوم تا اواخر سده چهارم صورت گرفت. در طول این نهضت شماری از آثار اصلی تمدن‌های یونان و ایران و مصر و هند به عربی ترجمه شد که بیشتر در زمینه‌های طب، ریاضیات، نجوم، فلسفه و آیین کشورداری بوده است.

     

    واژگان کلیدی: نهضت ترجمه، عصر عباسی، علوم یونانی، عربی، بیت الحکمه


     

    نام‌های ارمنی در روند ترجمه به فارسی؛

    نقدی بر ترجمه تواریخ عربی

    سید علی خیرخواه علوی[9]

    در عصر فتوحات زمانی که سپاهیان مسلمان در روند گسترش قلمرو اسلامی به ارمنستان رسیدند با مجموعه‌ای از مناطق، نام‌ها و شخصیت‌های ارمنی مواجه شدند. بعدها تاریخ‌نگاران اسلامی این نام‌ها را بر اساس کاربرد فاتحان و تعریبی که آنان انجام داده بودند در متون خود ثبت کردند. نام‌های تعریب‌شده و تغییریافته بیزانسی ـ ارمنی در فرایند ترجمه متون عربی به زبان فارسی به همان صورت به متون فارسی راه یافت در حالی که شایسته این بود که نام‌ها به همان صورتی که پیش از تعریب بودند و در زبان ارمنی کاربرد داشت، در ترجمه‌های فارسی به کار روند.

    این مقاله در صدد است ضمن بررسی وضعیت این نام‌ها در منابع گوناگون شکل صحیح آن را بیان کرده و تا حد امکان قاعده‌ای برای یافتن وضعیت سابق آن به دست دهد.

     

    واژگان کلیدی: نام‌شناسی، نام‌های ارمنی، نام‌های بیزانسی


     

    ترجمه متون تاریخی عثمانی به فارسی، ضرورت‌ها و راهکارها

    دکتر رضا دهقانی[10]

    تاریخ ایران و عثمانی در طی سده‌های متمادی از اشتراکات وسیع تاریخی، فرهنگی و مذهبی برخوردار بوده است. همجواری و مرزهای طولانی، همکیشی، مشترکات زبانی، ادبی و هنری باعث شده است تا تاریخ و حیات سیاسی ـ اجتماعی دو قدرت بزرگ جهان اسلام در مسیری تقریبا مشترک سیر کند. از این میان وادی زبان و ادبیات شاخصه‌ای ممتاز در روابط فرهنگی ایران و عثمانی به حساب می‌آید. زبان ترکی عثمانی با اشتقاق فراوان از واژگان فارسی و عربی در زمره زبان‌های اسلامی محسوب می‌شودکه روزگاری زبان رسمی امپراتوری عثمانی بود. آگاهی اغلب دولتمردان ایرانی و اهل قلم از این زبان، مراودات فرهنگی طرفین را راحت‌تر و در قیاس با امروز پربارتر کرده بود. این مسئله در زمینه تاریخ‌نگاری هم صدق می‌کرد؛ به طوری در طی سده‌های طولانی که عثمانی‌ها روابط مستمر با ایران داشتند، مورخان عثمانی به اقتضای همجواری، زبان مشترک و تحولات فی مابین دولت‌های ایران و عثمانی در آثار خود به مسائل و رخدادهای ایران به اجمال یا تفصیل پرداخته‌اند و این گونه آثار از نظر تاریخ‌نگاری ایران در خور توجه و تأمل است. در عصر قاجار به ویژه در دوره ناصرالدین شاه پاره‌ای از این آثار به فارسی برگردانده شد، از آن جمله تاریخ حمیدی ترجمه علی‌قلی خان یا اوضاع مملکت عثمانی در زمان سلطان عبدالحمید ترجمه و تالیف محمدحسن خان اعتمادالسلطنه. سنت ترجمه آثار تاریخی عثمانی در ادوار بعد بالیدن نگرفت و مغفول ماند.

    نظر به چنین زمینه‌ای و این که اساساً مبحث عثمانی‌پژوهی با وجود اهمیت وافر آن در ایران از ادبیات غنی‌ای برخوردار نیست و مبحثی نوپا به شمار می‌آید، لذا ضرورت دارد آثار برگزیده و منابع اصلی و معتبر تاریخ‌نگاری عثمانی و بلاخص تاریخ‌نگاری روابط ایران و عثمانی شناسایی و به زبان فارسی ترجمه شود تا مواد لازم برای پژوهش‌های عمیق و دو سویه از منظر منابع فراهم گردد.

    با توجه به چنین ضرورتی نوشتار حاضر بر آن است تا با نگاهی به پیشینه ترجمه نوشته‌های تاریخی از عثمانی به فارسی در دو سده اخیر آثار و منابع برگزیده را جهت ترجمه به فارسی به اجمال معرفی کند و در پایان پیشنهادها و راهکارهایی به منظور وصول به این مقصود ارائه نماید.

     

    واژگان کلیدی: منابع تاریخی عثمانی، فارسی، ترجمه، پیشینه، پیشنهاد و راهکار

     

    آسیب‌شناسی ترجمه متون تاریخی دوره سلجوقیان

    دکتر محسن رحمتی[11]

    اهمیت دوره سلجوقیان در تاریخ ایران و تعدد و تنوع محتوایی و زبانی منابع این دوره (اعم از فارسی، عربی، ترکی، سریانی، ارمنی و السنه اروپایی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، روسی، و جز آن) بر کسی پوشیده نیست. از آنجا که اشراف و تسلط بر همه این زبان‌ها برای محققان به آسانی مقدور و میسور نیست، این دوره جزء تاریک‌ترین و مبهم‌ترین ادوار تاریخ ایران قرار گرفته که تا چندی پیش حتی اثر مستقلی در باب آن انجام نشده بود. از طرفی دیگر، احتمالاً بیش از هر دوره دیگر تاریخی، فهم حوادث آن دوره، برای محققان، وابسته به ترجمه است. اگر چه در یکی دو دهه اخیر توجه به شناخت تاریخ سلجوقیان (حداقل در ایران) بیشتر شده، ولی در حقیقت، این توجه بیشتر رویکرد ترجمه‌ای داشته است. به عبارتی دیگر در یکی دو دهه اخیر تعداد ترجمه‌های مربوط به تاریخ سلجوقیان افزایش یافته و در نتیجه اساس و بنیاد شناخت دانشجویان و حتی محققان این دوره از تاریخ ایران را همین آثار ترجمه ای خواهند گذاشت. لذا شاید بتوان گفت تاریخ ایران در دوره سلجوقی، به شدت با ترجمه پیوند خورده و از آن تأثیر پذیرفته و می‌پذیرد. بر این اساس آسیب‌شناسی این ترجمه می‌تواند ضمن بهبود روند ترجمه‌ها، به اصلاح و اثرگذاری هر چه دقیق‌تر و بیشتر این دسته از منابع کمک کند. رسالت مقالت حاضر نیز پرداختن به آسیب‌های موجود در ترجمه‌های کتب و متون مربوط به این دوره است.

    واژگان کلیدی: آسیب‌شناسی، ترجمه متون، تاریخ ایران، سلجوقیان


     

    نقد و بررسی فتوحات اعراب در آسیای مرکزی

     دکتر محسن رحمتی[12]

    سرزمین ماوراءالنهر به عنوان یکی از مراکز اصلی تجدید حیات علمی و ادبی ایران در قرون سوم و چهارم هجری قمری بوده و شناخته شده، ولی فهم دقیق حوادث آن منطقه در این زمان مستلزم مطالعه و شناخت اوضاع منطقه در قرون اول و دوم هجری قمری است. اگر چه تا کنون منابع متعددی به صورت ضمنی و در حاشیه سایر حوادث جهان اسلام در آن دوره، به وقایع این منطقه در قرن‌های اول و دوم پرداخته‌اند، اما به واقع مهم‌ترین و تقریباً تنها اثر معروفی که به صورت مستقل  اوضاع سیاسی ـ اجتماعی ماوراءالنهر مقارن حمله اعراب، فتوحات مسلمانان در ماوراءالنهر، چگونگی غلبه آنها بر آن ناحیه و نتایج آنی این مسأله را مورد مطالعه قرار داده، فتوحات اعراب در آسیای مرکزی نوشته هامیلتون گیب مستشرق انگلیسی است که به رغم قدمت آن ( از 1921 تا کنون) هنوز در این عرصه ممتاز است. این اثر را حدود چهل سال بعد (در سال 1337) حسین احمدی‌پور به زبان فارسی برگرداند. در این مقاله کیفیت کار و میزان دقت وی در ترجمه کتاب مورد ارزیابی قرار می گیرد.

     

    واژگان کلیدی: فتوحات اعراب، ماوراءالنهر، ترجمه متون تاریخی


     

    ترجمه‌های متون و تعامل معرفتی تاریخ

    دکتر سید ابوالفضل رضوی[13]

    علم تاریخ حاصل انضمام مورخین با گزارش واقعیت‌های تاریخی است و تداخل افق‌های زمانی حال و گذشته را در خود دارد. افق زمانی حال در پرتو دانش، بینش، ارزش و روش مورخین نمود پیدا می‌کند و مورخین این ویژ‌‌گی‌ها را مرهون جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند و همین طور شرایط حاکم بر جامعه جهانی هستند. در همین جهت اگر اندوخته‌های فکری و معرفتی مورخین را در زبان و ادبیات آنها اعم از زبان گفتاری و مفهومی و نوشتاری آنها خلاصه کنیم و از علم تاریخ برداشتی پویا متناسب با سیالیت زبان ارائه نماییم؛ نظر به تبلور میراث فکری و معرفتی هر جامعه در قالب زبان آن، ترجمه‌های متون تنها طریقی است که امکان ارتباط و التقاط گفتمان‌های حاکم بر جوامع مختلف را فراهم می‌کند و زمینه‌های برخورداری مخاطبین دیگر جوامع را از میراث فکری و معرفتی هر جامعه هموار می‌نماید. در حوزه معرفت تاریخی نیز که گفتمان‌های علمی متکثر و مکاتب تاریخ‌نگاری متعددی رو به رشد نهاده و به خصوص از دهه‌های پایانی قرن بیستم در زمینه‌های روش‌شناسی و معرفت‌شناسی رویکردهای مختلفی متداول شده است، ترجمه پژوهش‌های جدید، محققین تاریخ را در بهره‌گیری از میراث دیگر ملل یاری می‌دهد و امکان ارتقاء شئون معرفتی تاریخ را فراهم می‌کند. نقش اثرگذار ترجمه پژوهش‌های مطرح در حوزه روش‌شناسی و معرفت‌شناسی تاریخی در تعامل (تعامل اندیشه مورخین جامعه مبدأ با اندیشه مورخین جامعه مقصد در جریان ترجمه) و تکامل اندیشه مورخین، به عنوان کسانی که نقش موثری در روند تحول علم تاریخ دارند مسأله‌ای است که مقاله حاضر به بحث درباره آن می‌پردازد.

     

    واژگان کلیدی: تاریخ، علم تاریخ، متون ترجمه‌ای تاریخ، انضمامی بودن علم تاریخ، تعامل معرفتی تاریخ

     


     

    نام‌های عَلَم، نادیده‌ترین اصل ترجمه متون تاریخی

    دکتر کورش صالحی[14]

    ترجمه متون و ایجاد پل ارتباطی مناسب بین دو بستر مفهومی در دو قالب متفاوت، نه تنها یک علم بلکه یک هنراست. غالباً ترجمه‌ای قابل توجه می شود که توانایی کاربرد مفاهیم مناسب و در خور را در زبان دوم داشته باشد. با اذعان به پیچیده بودن کار ترجمه متون تاریخی و پاسداشت کار مترجمان محترم کشورمان، اشاره به برخی نکات ظریف اما کلیدی در ترجمه متون تاریخی دورنمای بهتری را می تواند برای این دست  ترجمه‌ها در بر داشته باشد. انتقال نام‌های تاریخی از زبان‌های خارجی به زبان فارسی به دلیل تفاوت در الفبا و مسئله آوا نوشت هر کدام از حروف کار بسیار پیچیده ای است. این مهم زمانی در کار مترجم ایجاد خلل می‌نماید که آن نام‌ها کمتر معروف بوده و از دایره تخصص مترجم نیز بیرون باشد. به دیگر سخن مترجم کلیت جمله را به خوبی ترجمه نموده است اما به دلیل ناتوانی در پیدا نمودن نام عَلَم تاریخی ماهیت ترجمه را به خطر می‌اندازد . از این دست ترجمه‌های غیرتخصصی که شاید از نظر انتقال مفهومی نیز بسیار پر توان باشند در ترجمه‌های دو قرن اخیر به زبان فارسی تعدادی صورت گرفته است اما به دلیل عدم رعایت درست اصول ترجمه نام‌های تاریخی (چه نام اشخاص و چه نام اماکن ) از قانون رعایت امانت در نقل مطلب، ناخودآگاه عدول نموده است. کاربرد نام‌های تاریخی در جای خود و بدون عیب در ترجمه علاوه بر این که ارزش ترجمه را به میزان زیادی بالا می‌برد خوانندگان متون ترجمه‌‎شده را در دریافت مفهوم اثر پژوهشی اصلی یاری می‌رساند. به دیگر سخن مخاطب در ابهام ناشی از مجهول بودن نام باقی نمی‌ماند. این تحقیق بر آن است تا به ارائه گوشه‌هایی از محورهایی که در کار ترجمه و در مراحل نهایی تدوین متون تاریخی ترجمه شده می‌بایست بیشتر مورد توجه قرار گیرند، بپردازد.

     

    واژگان کلیدی: ترجمه، متون تاریخی، آسیب‌ها، نام‌های تاریخی، تدوین نهایی


     

    اهمیت و ضرورت ترجمة متون تاریخی عثمانی به فارسی

    مطالعه موردی: تاریخ عثمان پاشا

    دکتر نصرالله صالحی[15]

    بعد از زبان عربی و فارسی، سومین زبان جهان اسلام، زبان ترکی است که به ویژه از اوایل شکل­گیری دولت عثمانی، به زبان اصلی و رسمی این دولت تبدیل شد و عالمان و دانشمندان عثمانی، به تألیف آثار خود به این زبان همت گماشتند. این عالمان در کنار تألیف آثار، به ترجمة متون از عربی و به ویژه فارسی به زبان ترکی عثمانی نیز پرداختند. بدین صورت بود که از سده دهم هجری قمری به بعد، تعداد زیادی از آثار فارسی به ترکی عثمانی ترجمه شد. بنابراین، از سده دهم هجری قمری به بعد؛ بیش از صدها اثر مهم از زبان فارسی به زبان ترکی عثمانی ترجمه شده است. این روند هنوز نیز در ترکیه فعلی جریان دارد. اما درست بر عکس این جریان، تعداد متون ترجمه‌شده از زبان ترکی عثمانی به فارسی به تعداد انگشتان دست هم نمی‌رسد. تنها در دورة ناصری و با تشکیل دارالترجمة همایونی بود که تعدادی از منابع و متون عثمانی از سوی مترجمان زبان ترکی به فارسی ترجمه شد. عجیب این که بعد از دورة ناصری روند ترجمة متون ترکی به فارسی تقریباً کاملاً متوقف گردید. این غفلت بزرگ و جدی از سوی ایرانیان، نسبت به برگرداندن متون و منابعِ ترکی به فارسی، بیش از هر چیز منجر به نحیف شدن منابع برون مرزی تاریخ ایران شده است. این در حالی است که بخش مهمی از منابع عثمانی حاوی آگاهی‌های ارزشمند و بکر دربارة تاریخ ایران، از صفویه تا قاجاریه است. از این رو، شناخت منابع و متون عثمانی و نیز برگرداندن این متون به فارسی، نیازمند عزم جدی است. در حالی که مستشرقان اروپایی بیش از دو سده است که منابع عثمانی را تصحیح و به زبان‌های خود ترجمه کرده‌اند، در ایران هنوز حتی شناخت نسبی از این منابع نیز وجود ندارد. در مقالة حاضر، نخست از اهمیت و ضرورت ترجمة متون عثمانی به فارسی سخن به میان آمده و سپس به صورت موردی دربارة اهمیت تاریخ عثمان پاشا و نیز ترجمة فارسی آن بحث شده است.

     

    واژگان کلیدی: زبان فارسی، ترکی عثمانی، متون عثمانی، تاریخ عثمانی، تاریخ عثمان پاشا


     

    عوامل توجه به ترجمه آثار تاریخی در عصر قاجار

    پرویز حسین طلائی[16] و لیلا نجفیان رضوی[17]

    از جمله معانی کلمه ترجمه، تفسیر، تعبیر و گزارش کردن است و می‌توان گفت ترجمه در سراسر تاریخ جهان، پیوسته عامل نقل و انتقال فرهنگ میان اقوام و ملت­های گوناگون بوده است. سابقه ترجمه در ایران به روزگار هخامنشیان می‌رسد (559-321 ق.م.) که کتیبه‌ها را به زبان‌های دیگری که در امپراتوریشان رایج بود، می‌نوشتند. اما در ایران سه دوره به داشتن نهضت ترجمه شهرت دارد: نخستین نهضت در روزگار ساسانیان به ویژه در دوره پادشاهی خسرو انوشیروان(531 -571 م) با تأسیس جندی‌شاپور، به وجود آمد که علوم یونانی، رومی و هندی و ... به زبان پهلوی ترجمه شدند. در این رابطه تا جایی که منابع موجود ما را یاری می‌دهند، این ترجمه‌ها کتب تاریخی را شامل نمی‌شده است. دومین نهضت ترجمه در اواخر سده دوم هجری قمری، با تأسیس بیت الحکمه (دار الترجمه) که مرکز تجمع ادیبان و دانشمندان و مترجمان بود، به نهایت شکوفایی خود رسید و آثار بسیاری در طب و کیمیا و سایر علوم یونانی به عربی برگردانده شد. بایستی اذعان کرد که در این دوره به تأسی از حکمت و فلسفه یونانی بیشتر آثاری که شامل علوم کاربردی نظیر طب، نجوم، هیأت، طبیعیات، ریاضیات، الهیات و منطق و فلسفه بودند، برای ترجمه انتخاب می‌شدند و برای تاریخ ارزش چندانی قائل نبودند. تا این‌که به دنبال گسترش روابط ایران با کشورهای اروپایی از دوره صفویه به بعد، نیاز به ترجمه بار دیگر ضرورت پیدا کرد. اما در اواسط دوره قاجار بود که سومین نهضت ترجمه در ایران به دنبال شکست‌های ایران از روسیه، با ورود هیأت‌های نظامی و علمی خارجی به خصوص فرانسوی به ایران آغاز شد تا آنجا که عباس میرزا چاپخانه‌ای در تبریز ساخت و با تأسیس دارالفنون در دوره ناصرالدین شاه، نهضت ترجمه به بالاترین درجه رشد و تکامل خود تا آن زمان رسید. نخستین کتاب‌های ترجمه‌شده از زبان­های اروپایی به فارسی شامل کتب مربوط به علوم نظامی و سپس نوشته‌های تاریخی نظیر کتاب‌های پطر کبیر، شارل دوازدهم، انحطاط و سقوط امپراطوری روم و ... بودند که برای استفاده از دانشجویان دارالفنون ترجمه شده بودند. این پژوهش برآن است که روشن کند که چه عاملی باعث شد کتاب‌های تاریخی در زمره نخستین کار‌های ترجمه‌ای در دیدرس نویسندگان و مترجمان این دوره قرار گیرد و آیا توانست محققان و مخاطبانی را به این حوزه مشتاق و نزدیک کند.

     

    واژگان کلیدی: نهضت ترجمه، کتاب­های تاریخی، قاجار، دارالفنون


     

    آسیب‌شناسی ترجمه متون تاریخی

    نقد موردی کتاب دکتر آبراهامیان درباره کودتای 28 مرداد

    علی اکبر عاصیان[18]

    کودتای 28 مرداد سال 1332 واقعه مهمی در تاریخ معاصر کشورمان می باشد که در آن سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و انگلیس با اهداف مختلفی از جمله سلطه بر صنعت نفت ایران و مقابله با کمونیسم اقدام به کودتایی نظامی کرده و دولت مردمی دکتر مصدق را سرنگون کردند. دکتر یرواند آبراهامیان در این باره تحقیقی انجام داده‌اند که به صورتی کتابی در آینده منتشر می‌شود. ایشان در تحقیق خود نفت را به عنوان عامل اصلی در کودتا مطرح کرده و با دیدی واقع‌گرایانه به بررسی اسناد و نظرات درباره این حادثه پرداخته و آنها را نقد می نماید. در این راستا نقش آمریکا و انگلیس را با دقت بررسی نموده و زوایایی پنهانی از این واقعه (جعل حکم برای انجام کودتا، شرکت‌های آمریکایی و انگلیسی و نقش آنها در کودتا، نقش روسای جمهور آمریکا (ترومن و آیزنهاور) در این باره و علت فاش شدن برخی اسناد درباره این واقعه در مجامع غربی) را برای محققین روشن نموده است. ضمن آسیب‌شناسی این امر در تحقیق ایشان، اهداف احتمالی و پشت‌پرده قدرت‌های منطقه‌ای مورد نقد و بررسی قرار خواهند گرفت. روش پژوهش در این تحقیق، بررسی کتابخانه‌ای است که سعی می شود با بهره بردن از اسناد و مستندات ارائه‌شده مسائل و مشکلات مترتب بر ترجمه در تاریخ‌نگاری تاریخ ایران برای مخاطب روشن گردد.

     

    واژگان کلیدی: کودتا، 28 مرداد 1332، آبراهامیان، آمریکا، انگلیس، حزب توده، ایران، سند.

     


     

    نگاهی انتقادی به سبک و شیوه ذبیح‌الله منصوری در ترجمه متون تاریخی

    مریم عزیزیان[19] و زهرا روحی[20]

    ذبیح‌الله منصوری، روزنامه‌نگار و مترجم ایرانی (1365-1274 ش) به دلایلی از جمله سبک ویژه در ترجمه متون ادبی و تاریخی (به دلیل نوع نگاه و دیدگاه مخاطب‌مدار او در ترجمه متن)، حجم وسیع تألیفات و برخورداری از طیف گسترده‌ای از خواننده، در تاریخ ادبیات و مطبوعات ایران نامی برجسته و قابل بحث است. در مقاله حاضر، پس از بیان مختصری از زندگی‌نامه و معرفی آثار او  به ذکر دیدگاه‌ها و واکنش‌های متفاوت از سوی دیگر مترجمین و مورخین به شیوه خاص او در ترجمه، پرداخته شد. همچنین از آنجا که در بین منتقدین کسی تا کنون به این سوال پاسخ نداده است که چرا منصوری این گونه ترجمه می‌کرد و با وجود انتقاداتی که به او شد، هرگز سبک و شیوه خود را ترک نکرد. تلاش شد چرایی سبک و نحوه ترجمه او، به ویژه در ترجمه متون تاریخی، مورد تحلیل و بررسی انتقادی قرار گیرد. نتیجه آن که منصوری را باید نه یک مترجم حرفه‌ای و علمی، بلکه مترجمی مطبوعاتی قلمداد کرد. بنابراین ریشه‌ها و دلایل اصلی سبک خاص منصوری را می‌توان منبعث از سه عامل تعریف خاص منصوری از ترجمه، تاریخ و تحقیق تاریخی؛ عدم درک و تعریف درست او از مرزهای ترجمه، ترجمه آزاد و ترجمه مطبوعاتی، شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها با «ترجمه و اقتباس» و تألیف؛ و در آخر تاثیر شرایط سیاسی ـ اجتماعی و شغلی منصوری، در سبک او دانست.

    واژگان کلیدی: ذبیح‌الله منصوری،ترجمه متون تاریخی، سبک ترجمه


     

    تأثیر ترجمه متون فارسی در شناخت تاریخ و فرهنگ ایرانی در فرانسه (قرن 18 و19)

    دکتر فاطمه عشقی[21]

    آشنایی فرانسویان با فرهنگ و ادب ایرانی به نسبت یونانی‌ها و لاتین‌زبانان دیرتر صورت گرفت. تاریخ زبان فرانسه را باید از تاریخ ادبیات فرانسه جدا کرد. زبان فرانسه از قرن پنجم میلادی بعد از استقلال از امپراطوری رم کم کم شکل گرفت حال آن که تاریخ ادبیات فرانسه از قرن دوازدهم با جنگ‌های صلیبی اولین بار با ادبیات حماسی خودنمائی کرد.

    کشیشان مسیحی فرانسوی که در به وجود آوردن زبان فرانسه و ادبیات فرانسه نقش بسزایی داشتند با نام زرتشت از طریق کتاب‌های یونانی و یا لاتین ترجمه‌شده در کتاب‌های تاریخی آشنایی داشتند و به طور عمومی‌تر از طریق تورات و انجیل ایران باستان را نجات دهنده یهودیان و بعداً عیسی مسیح می‌دانستند. در طول جنگ‌های صلیبی ایران همواره همچون کشورهای عرب شناخته می‌شد. با رفت‌وآمدهای کشیشان مسیحی در دوران مغول و تأثیر مسیحیان در دربار نام ایران بالا گرفت. اما ارائه ترجمه‌های تاثیرگذار را باید با اقامت‌های طولانی و فراگیری زبان فارسی از دوران صفویه بعد مرتبط دانست.

    در اینجا به دو مقطع زمانی مهم برای شهرت نام ایران باید توجه کرد: قرن 18 که آثارش برگرفته از جمع‌آوری دست‌مایه‌های تحت تاثیر از ترجمه ها، اقتباسات و تقلیدهای نوشتاری است که از رنسانس تا آخر قرن17 بیشتر از جانب فرستندگان دربار، به خصوص مسیحیان مبلغ به صورت لغت‌نامه تحلیلی، رمان‌های شرقی، موضوعات نمایشنامه‌ای، حکایت و افسانه به خصوص خاطرات سیاحان پروتستان فرانسوی که دید انتقادیشان، به دلیل در اقلیت قرار داشتن،گشایشی بود بر نقد رژیم‌های استبدادی در اروپا، نقد کشیشان مسیحی و تعلیم و تربیت قرن هیجدهم. این منابع در آثار متفکرین چون منتسکیو، ولتر، آنکتیل دوپرون و نویسندگان دایره‌المعارف دیدرو که دوران بحران تفکر انقلاب کبیر فرانسه را رقم زدند تاثیر بسزایی برجای گذاشت. گرچه ترجمه‌ها پلاتونی، فرا متنی، قوم مدار به دلیل کمبود سواد فارسی تشخیص داده می‌شود اما تاثیر بسزایی در تفکر جامعه فرانسه داشته است، به طوری که منجر به تأسیس رشته با اهمیتی بنام شرق‌شناسی در قرن 19 شد. در این مقطع ترجمه آثار فارسی، به طور نظام‌مندتری توسط مأمورین دیپلماتیک آموزش دیده، انجام می‌شود که تأثیر آن نه تنها در بخش سیاسی بلکه در مکتب رومانتیسم نزد ویکتور هوگو و مکاتب ادبی دیگر چون سمبولیسم مشاهده می‌شود. دربخش عقاید، مردم‌شناسی گوبینو تأثیر بسزایی در آرمان‌های نژاد پرستی در قرن بیستم به وجود آورد.

    واژگان کلیدی: ترجمه، سیاحت‌نامه، سیاست تمدن، ادبیات


     

    نقش ترجمه‌ها در رواج گفتمان انتقادی و بحران آگاهی در عصر قاجار

    دکتر زهرا علیزاده بیرجندی[22]

    گسست جامعه قاجار از اندیشه سنتی و بروز گرایش‌های نوخواهان در آن دوره پیامد یک خودآگهی انتقادی بود که به دنبال بروز بحران‌های متعدد اجتماعی ـ سیاسی رخ نمود. رشد روز افزون ترجمه  آثار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در روزگار قاجاران، سبب گسترش آگاهی‌های اجتماعی شد. در مقاله حاضر ضمن طیف‌بندی گفتمان‌های انتقادی آن دوران و ارائه شواهد، نشان داده‌ایم که اکثر طراحان این گفتمان دست‌اندرکار ترجمه متون بوده‌اند، وبا این ترجمه‌ها اذهان مردم را نسبت به ناکارآمدی نظم سیاسی موجود روشن ساخته واحساس آنها را در تغییر این موقعیت برانگیخته‌اند.

     

    واژگان کلیدی: ترجمه، قاجار، نوگرایی، گفتمان انتقادی

     


     

    برخی ملاحظات درباره ترجمه پژوهش‌های ایرانشناسی

    یزدان فرخی[23]

    شمار چشمگیر و اهمیت آثار شرق‌شناسان و ایرانشناسان ضرورت ترجمه برخی از این پژوهش‌ها را به وجود آورده است. به دنبال انتشار چشمگیر این دسته از آثار در چند دهه اخیر به صورت ترجمه کتاب، مقاله ضرورت ارزیابی و بررسی آنها را نشان می‌دهد. بررسی پیاپی ترجمه‌ها نشان می‌دهد اصولی برای ارتقا کیفیت علمی و ادبی ترجمه لازم است. گاهی رعایت نکردن برخی اصول ضروری آسیب جدی به بازگردانی اثر وارد کرده و خواننده را از درک درست متن باز می‌دارد. از اینر و بحث و تأکید این مقاله بر آن است که با آگاهی مترجمان به برخی از این اصول می‌تواند تا حدودی از گسترش آنها جلوگیری کرده و زمینه ارتقای محتوای ترجمه‌ها را به دنبال خواهد داشت.

    به نظر می‌رسد که در ترجمه پژوهش‌های تاریخی فنون ویژه‌ای برای ترجمه پژوهش‌های تاریخی را طلب می‌کند که در ترجمه متون دیگر علوم چندان ضروری نیست. در این مقاله با بررسی برخی از آسیب‌های متداول در فن بازگردانی پژوهش‌های ایرانشناسی و شرق‌شناسی تلاش می شود مهارت‌ها و برخی از اصول لازم را معرفی نماید.

     

    واژگان کلیدی: پژوهش‌های ایرانشناسی، تاریخ ایران، ترجمه، اشتباهات رایج، نویسه‌گردانی


     

    شیوه ضبط اسامی خاص و اصطلاحات در ترجمه­ متون تاریخی،

    مشکلات و برخی راهکارها

    منیر قادری[24]

    متون تاریخی، متونی فرهنگ‌محور هستند که مترجم را با مشکلات شناخت فرهنگ روبه­رو می­کنند. بخشی از هویت هر شخص یا مکان، نام آن است و تلفظ و ضبط نادرست آن، نشان از عدم شناخت این هویت و فرهنگ مستتر در پشت آن دارد. به جرأت می­توان گفت وجه مشترک همه متون تاریخی ترجمه­شده در سال­های اخیر، به ویژه در حوزه ایران باستان، ضبط نادرست اسامی خاص و اصطلاحات است. مترجمان اغلب، یا به سبب در اختیار نداشتن منبعی جامع و مطمئن ـ که این امر از مشکلات بزرگ ترجمه در ایران است ـ و یا بر اثر شتابزدگی و بی­دقتی در پژوهش، اسامی خاص و اصطلاحات را از روی حدس و گمان و یا بر مبنای تلفظ نادرست مصطلح آن، ضبط کرده­اند. این مسأله در جایی بیشتر نمود می­یابد که ترجمه از متن اصلی صورت نگرفته و متن مبدأ خود ترجمه متنی دیگر باشد.

    این مقاله درصدد است با بررسی برخی آثار ترجمه­شده در حوزه­ تاریخ، عمده­ترین مشکلات ترجمه اسامی خاص را در این متون دسته­بندی و بازنمایی کند و برخی راهکارها و پیشنهادها در شیوه ضبط اسامی خاص و اصطلاحات ارائه نماید. به این منظور در بطن مقاله برخی از این آثار و زبان مبدأ هر یک، به تفکیک معرفی می­شوند و در پایان، جدولی مقایسه­ای از برخی اسامی خاص (اعم از نام اشخاص، اشیا و اماکن جغرافیایی) و نیز برخی اصطلاحات در زبان مقصد، ضبط فعلی و شیوه­ی ضبط صحیح آنها ارائه خواهد شد.

     

    واژگان کلیدی: ترجمه، متون تاریخی، اسم خاص، اصطلاح، زبان مبدأ، زبان مقصد


     

    ترجمه علمی متون دینی

    نسرین کاظم‌زاده[25]

    ترجمه برگراندن مطلبی از یک زبان به زبان دیگر است و پایه دست‌یابی و شناخت و درک درست فرهنگ‌ها از یکدیگر.

    پس از انقلاب اسلامی سیر ترجمه متون دینی به ویژه اهل بیت شتاب بیشتری گرفته است، که از آن جمله می‌توان به ترجمه آثار ضعیف و اغراق‌آمیز همراه با مطالب نادرست اشاره کرد. عدم وجود مراکز دینی تخصصی بررسی متون ترجمه‌شده از نظر صحت و سقم و شهرت‌طلبی و سود مالی از جمله عواملی هستند که ترجمه متون دینی را از علمی بودن دور کرده است.

    در این مقاله سعی بر آن است که به روش تحلیلی و توصیفی به بررسی و ارائه راهکارها و روش‌های ترجمه متون علمی پرداخته شود. از جمله این راهکارها به این موارد می‌توان اشاره کرد: 1. وضع قوانین و مقررات خاص متون ترجمه؛ 2. آموزش شیوه‌های ترجمه علمی متون دینی؛ 3.فرهنگ‌نامه تخصصی ترجمه؛ 4. ایجاد رشته‌های خاص ترجمه متون دینی در دانشگاه.

    واژگان کلیدی: ترجمه علمی، متون دینی، مترجم


     

    تأثیر ترجمه نظریه‌های ماکس وبر بر دیدگاه‌های مورخان ایرانی

    دکتر حمید کرمی پور[26]

    ماکس وبر یکی از مهم‌ترین جامعه‌شناسانی است که تأثیرات قابل توجهی بر محققان رشته‌های مختلف علوم اجتماعی داشته است. مورخان نیز هم از جنبه روش‌شناسی و هم تبیین رویدادهای تاریخی، از اندیشه‌های وی تأثیر پذیرفته‌اند. با ترجمه آثار وبر به زبان فارسی دامنه این تأثیرپذیری افزایش یافت.

    آن دسته از مورخانی که به تبیین وقایع تاریخی به خصوص تاریخ معاصر روی آورده‌اند، با واژه‌هایی از قبیل «تفهم»، «مشروعیت»، «عقلانیت» و نظایر آن که به وسیله وبر وارد مطالعات جامعه‌شناسی شدند، ارتباط دائمی دارند. میزان اثرپذیری فوق در زمینه مباحثی از قبیل منشأ و کارکرد دولت و نیز موضوع انقلاب وسیع‌تر از مباحث دیگر است. این مقاله با رویکردی تحلیلی، ابعاد این تأثیرپذیری را به طور دقیق و مستند درباره این دو مفهوم بررسی می‌کند.

     

    واژگان کلیدی: پاتریمونیالیسم، سلطانیسم، مشروعیت، دولت


    بررسی تأثیر متون فارسی ترجمه‌شده در شناخت تاریخ و فرهنگ ایرانی در خارج از ایران

    پریسا کریمیان زاده[27] و رضا واثق عباسی[28]

    ترجمه آثار و متون از زبانی به زبانی دیگر کمک شایان توجهی در شناخت فرهنگ و تمدن یک کشور به دست می‌دهد و حال آن که ترجمه متون زبان فارسی به دیگر زبان‌ها نیز از این قاعده مستثنی نبوده و حداقل در چند دهه گذشته ترجمه آثار فارسی به زبان‌های دیگر باعث شناخت بهتر و دقیق‌تر تاریخ و فرهنگ ایران در سطح جهان شده است .

    ادبیات فارسی سرچشمه فرهنگ و تمدن و اندیشه و باورها و اعتقادات ایرانیان بوده و قدمت آن غنای هویت و تاریخ اصیل ایرانی را بیان می‌کند، زبانی که جدا از ویژگی‌های بسیاری که دارد افق و وسعت دید را ارائه می‌کند. این زبان در هر جنبه از زندگی و جامعه، کتاب‌های سرشاری از نویسندگان، وزرا، مورخان، هنرمندان و جامعه‌شناسان دارد که خود شناسنامه مهمی است که تاریخ و فرهنگ ایرانی را جزء به جزء بیان می‌کند. شاید کمتر زبانی باشد که آثار ادبی فکری و تاریخی و هنری در حد کثرت زبان فارسی داشته باشد لذا روانی، شیوایی و جذابیت این زبان باعث شده که حجم ترجمه متون فارسی به دیگر زبان‌ها زیاد باشد .

    یکی از نکات قابل توجه در زبان فارسی گسترش روح انسان‌دوستی و جهان‌بینی وسیعی است که در این زبان وجود دارد که آدمی را شیفته و مجذوب کمالات و جنبه‌های مختلف زندگی می‌کند.

    حال با داشتن چنین زبان و ادبیاتی غنی، شایسته است هر چه بیشتر و بهتر در ترجمه متون فارسی به زبان‌های دیگر گام برداشته شود و ایران و ایرانی با تاریخ و هنرش آنچنان که شایسته است در جهان شناخته و مطرح شود. مقاله پیش رو سعی بر آن دارد که به بررسی ویژگی‌های متون ترجمه‌شده به زبان‌های دیگر و تأثیر ترجمه متون فارسی در گسترش تاریخ و فرهنگ ایرانی در خارج از ایران بپردازد.

     

    واژگان کلیدی: ترجمه، متون فارسی، تاریخ ایران، فرهنگ


     

    شاخصه‌های ترجمه علمی متون تاریخی

    مریم کمالی[29]

     توجه روزافزون به علم تاریخ و انتشار کتب غنی و سودمند به زبان‌های مختلف در این زمینه، مترجمان متون تاریخی را ملزم می‌سازد تا با رعایت چارچوب‌های علمی به این امر مهم بپردازند. بی‌تردید انجام این کار بدون آگاهی از شاخصه‌های علمی این فن ممکن نیست. این مقاله ضمن معرفی ویژگی‌های متون علمی و ادبی با طرح یک مدل به مقایسه ترجمه علمی و ترجمه ادبی پرداخته و شاخصه‌های هر یک را برمی‌شمارد؛ در ادامه با تشریح ویژگی‌های ساختاری و محتوایی متون تاریخی روشن می‌شود که در ترجمه این گونه متن‌ها می‌بایست هم شاخصه‌های علمی و هم ادبی را مورد توجه قرار داد.

     

    واژگان کلیدی: شاخصه‌های علمی، متون علمی، متون ادبی، متون تاریخی


     

    بنگاه ترجمه و نشر کتاب، نهاد ترجمه‌ نظام‌مند

     

    دل‌آرا مردوخی[30]

    بنگاه ترجمه و نشر کتاب، نهادی است که در دهه 1330 شمسی تأسیس شد. این بنگاه چنان که از نامش برمی‌آید با هدف ترجمه متون و آثاری که به سهولت در دسترس عموم و اهل علم نبودند بنا نهاده شد و به تدریج در زمینه‌های مختلف علوم (و بیشتر علوم انسانی) دست به فعالیت زد. چندین مجموعه‌ ترجمه و منتشرشده توسط این سازمان گویای فعالیت‌های آن است.

    گام‌هایی که بنگاه ترجمه و نشر کتاب در این راه برداشت از بسیاری جهات بی سابقه بود. چاپ مجموعه‌های کتاب‌2ها، تأکید بر روش ترجمه و دقت بسیار در این مورد و ترجمه‌ی هدفمند کتاب‌ها اگرچه بعدها مورد تقلید قرار گرفت، اما در زمان آغاز به کار بنگاه روش‌های جدیدی به حساب می‌آمد. همچنین اقدام برای ترجمه‌ کتابهای فارسی و عربی و به زبان‌های غربی و ژاپنی بی‌سابقه بود.

    مجموعه‌های ایرانشناسی، دانشنامه ایران و اسلام ( ترجمه به زبان فارسی) و مجموعه‌ میراث فارسی (ترجمه از زبان فارسی) از انتشارات بنگاه، متن‌هایی را دربرمی‌گیرند که به تنهایی تاریخی محسوب می‌شوند یا از سایر جهات در مطالعات تاریخی اهمیت دارند. تأثیر این کتاب‌ها در روند چاپ کتاب‌های تاریخی و ایرانشناسی و فراهم آوری منابع لازم به صورت چاپی نکته‌ حائز اهمیتی است.

    کمبود اطلاعات مکتوب درباره‌ بنگاه کار بررسی و مقایسه اهداف و تغییر یا تثبیت اینها در طی زمان را به کتاب‌ها، مقدمه‌های آنها و برخی اطلاعات پراکنده‌ دیگر موکول می‌کند. از این رو با توجه به بیش از 25 سال سابقه‌ی فعالیت این بنگاه و انتشار بیش از100 عنوان از چند مجموعه‌ منتشر شده (از بیش از 500 عنوان انتشارات بنگاه)، فهرست انتشارات (در 3 مجموعه‌ی مورد نظر) و تنوع موضوعات آن با توجه به شرایط عمومی نشر و فرهنگ بررسی خواهد شد. همچنین از یک سو روند ترجمه و انتخاب متون و نیز سرعت چاپ آنها مورد بررسی قرار خواهد گرفت و از سوی دیگر بازتاب این فعالیت‌ها به خصوص نشر کتاب‌ها با همکاری یونسکو در مجموعه‌ی میراث فارسی مورد توجه خواهد بود. این بررسی بنا بر اقتضای موضوع و شرایط حاکم بر آن، به روش توصیفی انجام خواهد شد.

     

    واژگان کلیدی: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ایرانشناسی، میراث فارسی، دانشنامه ایران و اسلام


     

    ارزیابی میزان اعتبار ترجمه فارسی تاریخ ایران سر جان ملکم

    دکتر هادی وکیلی[31]

    سر جان ملکم (1769ـ1833 م ) دیپلمات مشهور انگلیسی و سفیر این کشور در ایران سال‌های آغازین حکومت فتحعلی شاه قاجار بود. او در کنار فعالیت‌های سیاسی و نظامی به تحقیق و سپس تألیف کتاب مهم تاریخ ایران (The history of Persia) مبادرت کرد. این کتاب نخستین اثر مهم غربیان در زمینه تاریخ کامل ایران بود و لذا هم در مغرب‌زمین مورد توجه بسیار قرار گرفت و هم ترجمه فارسی آن در هند و ایران و پهنه پارسی‌زبانان. البته از همان آغاز و حتی پیش از انتشار متن فارسی آن حساسیت‌هایی برانگیخت تا آنجا که برخی را گمان بر این است که این ترجمه مطابقت زیادی با اصل ندارد، بلکه آن چنان ناهمگون است که منجر به بازگرداندن مجدد متن فارسی شده به انگلیسی گردیده است. این نوشتار در پی آن است که ضمن توجه به ملکم و انگیزه او از نوشتن این کتاب میزان مطابقت ترجمه فارسی را با متن انگلیسی بررسی و ارزیابی کند.

     

    واژگان کلیدی: سرجان ملکم، تاریخ ایران، میرزا اسماعیل حیرت

                                     

     

     



    [1] مترجم، کارشناس ارشد زبان شناسی همگانی و کارشناس عالی وزارت کار و امور اجتماعی

    [2] Hermemeus

    [3] عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

    [4] عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر

    [5] دکترای تاریخ ایران اسلامی

    [6] عضو هئیت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

    [7] دانشجوی دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان

    [8] کارشناس ارشد مترجمی زبان عربی

    [9] دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه باقرالعلوم

    [10] عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه تبریز

    [11]  عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه لرستان

    [12] عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه لرستان

    [13] عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه لرستان

    [14] عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان

    [15] مدرس مرکز تربیت معلم شهید مفتح

    [16] دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه تهران

    [17] دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه تهران

    [18] دانشجو دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه اصفهان

    [19] دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه تهران.

    [20] دانشجوی دکتری زبان‌شناسی دانشگاه تهران.

      [21] عضو هیأت علمی گروه زبان فرانسه دانشگاه علامه طباطبائی

    1 عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه بیرجند

    [23] دانشجوی دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی و عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور

    [24] کارشناس ارشد فرهنگ و زبان­های باستانی

    [25] کارشناس ارشد زبان و ادبیات عرب دانشگاه تربیت مدرس

    [26] عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه لرستان

    [27] دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه الزهرا (س)

    [28] دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان

    [29] دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه تهران

    [30] دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه الزهرا (س)

    [31] عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد



    همایش ها
    شماره مطلب: 60
    دفعات دیده شده: 4125 | آخرین مشاهده: 13 ساعت پیش