فراخوانی ...
انجمن ایرانی تاریخ
کرسی" حیات اقتصادی ایران در دوره قاجار" برگزار شد سخنران: دکتر سمیه توحیدلو ناقدان: دکتر شهرام یوسفی فر و فریدون شیرین کام چاپ RSS
  • کرسی" حیات اقتصادی ایران در دوره قاجار" برگزار شد
    سخنران: دکتر سمیه توحیدلو
    ناقدان: دکتر شهرام یوسفی فر و فریدون شیرین کام

    جمعه 20 بهمن 1396 ساعت 19:38

    سه شنبه 17 بهمن 1396 ساعت 14 تا 16 سالن پرهام. سازمان اسناد و آرشیو ملی

    Top of Form

    گزارشی از نشست بررسی کتاب «حیات اقتصادی ایرانیان در دوره مشروطه»

    کنشگری در بستر تاریخ

    دنیای اقتصاد : ایرانیان درست از زمانی که درکی از عقب ماندگی پیدا کردند، کوشش های عملی و فکری را در راستای جبران آن آغاز کردند. این تلاش ها طیف وسیعی از غربی سازی کشور تا بومی سازی توسعه را شامل می شد و هرکس در محدوده فکری خود تلاش کرد صورت بندی از توسعه ارائه دهد و دلایل گوناگون سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را برای آن جست وجو کردند. این تکاپوی فکری همچنان نیز ادامه دارد و پژوهشگرانی در رشته های مختلف تلاش دارند تا از منظری نو به موضوع توسعه نیافتگی ایران نظر کرده و خلأ های فکری و پژوهشی گذشته را جبران کنند تا شاید این تلاش فکری در عرصه عمل نیز بازتابی پیدا کند. دکتر سمیه توحیدلو عضو هیات علمی گروه توسعه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در سال گذشته کتابی با عنوان «حیات اقتصادی ایرانیان در دوره مشروطه» به چاپ رسانده است که طی آن تلاش دارد با بهره گیری از پژوهش های وبر علت عقب ماندگی ایرانیان را از دوره مشروطه و با معیارهای اقتصادی مورد ارزیابی قرار دهد. انجمن ایرانی تاریخ با همکاری دبیرخانه هیات حمایت از کرسی های نظریه پردازی نقد و مناظره روز سه شنبه ۱۷ بهمن ماه کرسی ترویجی عرضه و نقد ایده علمی را در رابطه با این پژوهش در محل سازمان اسناد ملی ایران با حضور نویسنده برگزار کرد. آنچه در ادامه می آید سخنرانی دکتر توحیدلو در رابطه با بسط ایده علمی ارائه شده در کتاب است.

    فرد تاریخی اقتصادی

    کاری که قرار بر ارائه در این جا بود، مجموعه کتاب من با عنوان «حیات اقتصادی ایرانیان در دوره مشروطه» بوده است که خلاصه و تلخیصی از رساله دکترای من بوده است. پرسش من در این پژوهش همان سوال تکراری بود که بارها پرسیده شده است و آن اینکه چرا توسعه پیدا نمی کنیم؟ به عبارت دیگر چرا ما همواره خیزی به سمت توسعه داریم ولی قادر به دستیابی به آن نیستیم؟ شروع کار من با ماکس وبر بود و دلیل این امر آن بود که پیش از این پژوهش بحث های ساختاری و کلان در باب توسعه زیاد صورت گرفته بود اما مساله این بود که اساسا فرد اقتصادی چگونه شکل می گیرد و این فرد اقتصادی چگونه می تواند کنشگری داشته باشد که کارش به توسعه منجر شود و همین امر موجب شد که روح سرمایه داری وبر برای من مورد توجه قرار گیرد.

    دلیل دیگری که این موضوع برای من اهمیت پیدا کرد آن بود که من پیش از این پژوهش هایی روی کارآفرینان ایرانی داشتم و سلسله مصاحبه هایی با حدود ۴۰ کارآفرین ایرانی انجام دادم و مسائل این افراد در اجتماع و نگاه آنان را مورد ارزیابی قرار داده بودیم. تقریبا می توان گفت اغلب این افراد مسائل اجتماعی داشتند. از این جهت موضوع ثروت و برداشت های مردم نسبت به آن مهم شد و روح سرمایه داری با مدلی که مارکس بیان می کند یعنی مجموعه خلقیات و نیروهایی که به توسعه یک کشور منجر می شود، مورد توجه من قرار گرفت.  مساله من این بود که چرا در جامعه ایرانی روح سرمایه داری شکل نمی گیرد. یعنی فرد تاریخی ما و کنشگری ما چه می کند که نمی تواند به این امر شکل دهد. از این رهگذر تاریخ و به ویژه دوران مشروطه به عنوان شروع شکل گیری نهادهای مدرن و بحث های فردی و اینکه بخش زیادی از نفس واقعه مشروطه سوار بر موضوعات اقتصادی بود، مورد توجه قرار گرفت.

    چارچوب نظری

    در آغاز پژوهش کار وبر را هم به لحاظ روشی و هم از جهت پژوهشی موردنظر قرار دادم. به ویژه مطالعاتی که در زمینه اخلاق پروتستانیسم و کار روی ادیان داشتم چرا که جامعه شناسی دین و ارتباط آن با اقتصاد در اینجا برای من مساله بود. در کنار آن پژوهش های نهادی را نیز مورد استفاده قرار دادم به ویژه کارهای داگلاس نورث که خود یک گذشته شومپیتری و وبری دارد و فضای فرد تاریخی در کارهای آنان اهمیت داشت. به این ترتیب برای من نگاه به تاریخ اهمیت یافت تا ببینم کنشگر ایرانی یا سوژه فعال ایرانی چه می کند و این سوژه فعال چگونه می توانست بر امر اقتصاد و کنشگری هایی از این دست تاثیرگذار باشد.

    منابع پژوهش

    کار من منابع مختلفی داشت. یکی از جاهایی که می توان در آن صورت وقایع روز و مردم را دید، روزنامه ها بود که مطالعه خوبی بر آن انجام شد. به جهت اهمیت نگاه خارجی به ما و توجه به برخی از مسائلی که ما به آن نظر نداشتیم، بررسی سفرنامه ها نیز دارای اهمیت بود و البته تلاش کردم که درگیر نگاه شرق شناسانه به ایران نشوم. اسناد، گزارش ها و تاریخچه های آن دوران منابع دیگری بود که مورد استفاده من قرار گرفت. نگاه من وبری بود، به این صورت که وی زمانی که به اخلاق پروتستانی می پردازد آن را به عنوان یک ایده آل برای تولید روح سرمایه داری و توسعه در نظر می گیرد و خودش در کنار این یکسری از ادیان سنتی مانند کنفسیوس و بودا را می آورد و با پروتستانیسم مقایسه می کند.

    تبدیل ایده به نیرو در مشروطه

    در پژوهش من سوژه انسانی و فرد تاریخی دارای اهمیت است و زمانی که به حیات اقتصادی، اخلاق اقتصادی و کنش اقتصادی سخن می گویم، پیرو وبر هستم. در این پژوهش به دنبال بزنگاه های تبدیل ایده به نیرو بودم. یعنی بحث آن است که اخلاق یک امر درونی است که برونداد آن به رفتارها و کنشگری های فردی نیتمند آگاهانه برساخت می شود و به نیرو مبدل می شود. بنابراین کنش افراد در آن دوره برای من اهمیت می یابد و به دنبال اخلاق اقتصادی در میانه آن هستم. نمی شود به کنشگری جدای از نهادها پرداخت و زمینه های آن را نادیده گرفت. یعنی نمی شود به وضعیت فرد اقتصادی در ایران پرداخت بدون آنکه اوضاع اقتصادی و تجاری مشروطه را بررسی کرد و خب این پردازش اقتصادی به طور کامل و جمع بندی شده جای دیگری وجود نداشت که من از پرداختن به آن صرف نظر کنم. در پرداختن به فرد انسانی نیز به وضعیت او در گروه ها نظر داشتم. در این راستا موضوعاتی مانند سبک زیست و ارتباط با دربار و الگوی مصرف مورد پردازش قرار گرفت.  در آثار دست اول تاریخی که به اقتصاد نظر داشتند مانند کتاب چارلز عیسوی، نمی توانید رفتار جزئی اقتصادی مردم را به دست آورید. یکی از کارهایی که من کردم توجه به آگهی های روزنامه ها و دیگر منابعی بود که امکان ارزیابی کنش اقتصادی جزئی مردم را به دست می داد و جدولی را در مورد سبد خوراکی افراد به دست آوردم و از طریق آن نرخ تورم را در سال های مختلف به دست آورده ام. از این امر کمک گرفتم تا فرد را در بستر شرایط اقتصادی مشروطه مورد ارزیابی قرار دهم.

    کنشگری در ارتباط

    برای بررسی کنشگران باید آنها را در ارتباط با دیگران مورد بررسی قرار می دادم و بر مبنای آنها کنش ها را دسته بندی کردم. به این ترتیب کوشیدم ارتباط کنشگران با خدا را در ایران با آنچه وبر در مورد پروتستانیسم و خدای فرادنیوی یا خدای زمینی شده که به کار ارزش می دهد، می گوید مقایسه و بررسی کنم. خدای انسان ایرانی در این عصر همچنان در آسمان ها می ماند و واضع تقدیر و سرنوشت است. ارتباط انسان با طبیعت موضوع دیگری است که در کنشگری دارای اهمیت است. در اخلاق پروتستان بحث سازگاری با طبیعت از طریق تلاش بی وقفه وجود دارد ولی وقتی زندگی ایرانی را از گذشته تا به حال دوره می کنیم، برای ما زندگی طرد و لذت توامان است یعنی اگر لذتی می بریم، همواره نوعی عذاب وجدان توامان با آن وجود دارد. در مورد ارتباط با دین نیز نمی شود پیامبران و واضعان دینی را نادیده گرفت. در اخلاق پروتستان این پیامبران و بعد واضعان دینی مانند لوتر و کالون هستند که در این جایگاه قرار دارند ولی در ایران آنچه در تجربه زیسته و سبک زندگی آدم ها در اینجا وارد شده، روحانیون، مراجع و گروه های مختلف دینی هستند که هریک استفاده های مختلفی از دین می کردند و من دسته بندی های آنها را در کتاب مشخص کرده ام و به ویژگی های آنان پرداخته ام. موضوع آخر هم روابط انسانی است، یعنی تبعیت همه مناسبات انسانی از وظایف انسان در برابر خداوند به عنوان چیزی که اصل اساسی نگرش های لوتری است در کنار مدل خانواده گرایی افراطی که در مدل ایرانی است که ما حتی در سرشناسان تجار و گروه های مختلف مانند ایل و طایفه می بینیم.

    به این ترتیب اگر فردگرایی از مشخصه های یک جامعه مدرن است، خانواده گرایی ویژگی جوامع سنتی از جمله ایران است.  در مورد سرنوشت دو فاکتور مهم وجود دارد. یکی اینکه چون خدا هست و فراماده برای ما مهم است، بحث تقدیر و سرنوشت در ایران اهمیت می یابد و فکت ها به شکل استقرایی این موضوع را برای من جدی می کردند. در مدل نگاه به مذهب امر فراماده به شدت برای انسان ایرانی اهمیت داشت و چون تقدیر و سرنوشت مساله اصلی جامعه ایرانی است و چون نمی داند آینده چه می شود و خود را صاحب نقشی در آن نمی بیند، می کوشد به حال بپردازد و با هر وسیله ممکن از آینده اندک اطلاعی پیدا کند. همین امر موجب گرایش به خرافه، فال و... در ایران شد. یکی از موضوعاتی که به کرات در دربار و حرمسرا دیده می شود، تلاش برای آگاهی از آینده از طریق تکیه بر استخاره و سعد و نحس ایام است. در کتاب سعی کردم که فکت های این تقدیرگرایی را ارائه کنم. به این ترتیب زمانی که آینده ای وجود دارد، طول زمان اهمیت خود را از دست می دهد و بازه زمانی که فرد برای آن می ا ندیشد و در آن زندگی می کند کوتاه است و این امر همان تمایز جامعه سنتی و جامعه مدرن است.

    جامعه سنتی در لحظه زیست می کند و چشم انداز و امیدی به آینده وجود ندارد و به این ترتیب گذر زمان و کیفیت این گذر اهمیت خود را از دست می دهد و زمان ارزشی ندارد. خواب روزانه، قلیان کشیدن، درگیری سه چهارم مردم با اعتیاد و... همه مصادیق این عدم توجه و اهمیت برای زمان است و تنها دم را غنیمت می شمارند. مصداق دیگر این وضعیت بذله گویی و طنزبافی است که فقدان آینده و اهمیت غنیمت شمردن لحظه موجب می شود که فرد حتی بدترین اتفاقات ممکن را که خود درگیر آن است نیز دستمایه طنز و خنده قرار دهد. در چنین جامعه ای نوعی ارجحیت منافع آنی بر منافع آتی وجود دارد.

    موضوع دیگر نوع نگاه به سرمایه و پول بود. فراز و فرود مساله پول هم دارای اهمیت بود، یعنی اینکه خود پول چگونه حرکت کرده و مردم چگونه به این پول نگاه می کنند و با آن رفتار می کنند. در ماجراهای تنزیل نقره و کاهش ارزش پول ایران، در جایی اعلام می شود که چون پول سیاه در دست مردم زیاد است، این پول ها را از مردم می گیریم و براساس پول سیاه آنها به مردم نقره می دهیم اما این قیمت ها با یکدیگر همخوانی نداشت و به این ترتیب صف های طویلی شکل می گیرد که مردم به نرخ اعلام شده پول را دریافت کنند. با این توصیف مدل کنشگری اقتصادی ما تقریبا تا به امروز چینش های سینوسی منظمی داشته است.

    سرمایه در نزد ایرانیان

    در بررسی مدل های اقتصادی اینکه این افراد چه کنشگری هایی داشتند دارای اهمیت است. طلا و زمین از جمله مهم ترین اندوخته ها است. در بررسی مهریه زنان و قباله نامه ها شاهد هستیم که مهم ترین اندوخته ای که در این راستا به آن توجه می شود، طلا و زمین است و موضوع دفینه سازی ها نیز از همین اهمیت نشات می گیرد. افرادی چون کاتوزیان بحث امنیت و مالکیت را مطرح می کنند ولی برخلاف تصور رایج یکی از امن ترین نوع مالکیت در دوره قاجار زمین است و قباله های جدی برای آنها به وسیله روحانیت تنظیم می شد و همین امنیت است که موجب شده همه تجار این دوره زمیندار باشند. چون اعتقاد برآن است که زمین باقی می ماند. با نگاه به اسناد اوقاف شاهد هستیم که حتی اگر این عدم امنیت از سوی افراد زمیندار احساس شود، آنها از سازو کار وقف استفاده می کنند چون در وقف این امکان وجود دارد که پشتیبانی مذهبی برای جلوگیری از دست اندازی های احتمالی پدید آید و اداره زمین را به صورت موروثی قرار می دهند تا بهره لازم نیز از زمین برده شود. بنابراین سیستم مالکیت زمین متفاوت است و به مفهوم منفی بودن آن نیست.

    Top of Form

    کپی شد

    Bottom of Form



    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4829
    دفعات دیده شده: 362 | آخرین مشاهده: 1 روز پیش