فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
کاربست نظریه در تاریخ در گفت وگو با حسینعلی نوذری (۲)؛ خانه تکانی تاریخ نسخه چاپی RSS
  • کاربست نظریه در تاریخ در گفت وگو با حسینعلی نوذری (۲)؛
خانه تکانی تاریخ کاربست نظریه در تاریخ در گفت وگو با حسینعلی نوذری (۲)؛
    خانه تکانی تاریخ

    پنج‌شنبه 11 آبان 1396 ساعت 21:59

    در قرن بیستم تحولاتی رخ داده است که این تحولات در برداشت ها و رهیافت های روش شناختی، این زمینه را طرح کرد که تاریخ نمی تواند نه دربست تابع ارزش ها و قواعد پوزیتیویستی باشد که مانند جامعه شناسی پوزیتیویستی چشم خود را بر واقعیت های انسانی می بندد و نه می تواند آن چنان در چارچوب های روش شناسی غیرعلمیِ غیرواقع گرایانه برود که فقط با مشتی نظریه پردازی روبه روست. این بحران در رهیافت ها و برداشت های روش شناسی موجب خانه تکانی اساسی در رویکردها و رهیافت هایی شد که به مطالعۀ تاریخ می پرداخت.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ سیاوش شوهانی گزارش می دهد؛ متن زیر بخش دوم و پایانی گفتگو با دکتر حسینعلی نوذری در باب کاربست نظریه در تاریخ است.

    * در میان این نقدها، آیا تعبیر دیگری از تاریخی گری یا مکتب اصالت تاریخی وجود داشت؟

    افرای مانند هردر، هومبولت و حتی شلایرماخر، زمینه های جریانی را فراهم می کنند که ما از آن به عنوان تاریخی گری یا اصالت تاریخی کلاسیک یاد می کنیم. به زعم آن ها، اساس کار مورخان در مکتب اصالت تاریخی، باید فهم تاریخ باشد. مورخ سعی می کند از طریق شناسایی وقایع، به فهم آن ها کمک کند؛ کاری که اصطلاحاً یا به طور قراردادی، وجه دومش به عهدۀ مفسران یا فیلسوفان تاریخ وانهاده شده است، درحالی که آنچه از آن به عنوان مادۀ تاریخ یا «subject matter» یاد می شود، حالا چه واقعه باشد یا امر تاریخی، فرایند تاریخی، تحول تاریخی یا هر چیز دیگری، مورخ باید تمام تلاش خود را مصروف این کند که ماده یا «subject matter» را به کمک ابزارها، شواهد و قراین کشف کند و بعد به طور دقیق آن را مورد شناسایی و فهم خود و دیگران قرار دهد. اما در اینجا چه چیزی به عنوان جوهر فعالیت مورخ و جوهر فعالیت تاریخی قرار می گیرد و همین معناست که مفهوم مکتب اصالت تاریخ یا هیستوریسیزم را در وجه کلاسیک آن می سازد و آن این است که اساساً نمی توان به مطالعۀ پدیده ها، امور یا مناسبات (اجتماعی، سیاسی، تاریخی، فلسفی و...) پرداخت، بدون آنکه آن ها را از تاریخشان جدا کرد. اگر آن ها را از تاریخشان جدا کنیم، فهمی که به دست می آوریم، ناقص است. بنابراین فهم تاریخی یا درک تاریخی از پدیده هاست که در کانون قرار می گیرد. هر پدیده ای، تاریخی دارد. درست همان طوری که ما «philosophy of…» یا فلسفه ی... [چیزی] داریم، تاریخِ... [چیزی] هم داریم؛ همان معنایی که مضمون کار مورخان بعدی قرار می گیرد؛ یعنی چه کسانی که تاریخ را به عنوان کانتکس مطرح می کنند، چه کسانی که تاریخ را به عنوان یک امر ضروری و اجتناب ناپذیر قلمداد می کنند، چه کسانی که در جریان تعامل تاریخ با رشته های مختلف، به برتری تاریخ بر رشته های دیگر معتقدند و چه آن هایی که قائل اند به اینکه تاریخ و رشته های دیگر باید در تعامل مساوی با یکدیگر دادوستد کنند، همۀ این ها معتقدند که فهم پدیده های مختلف بدون ارجاع آن ها به تاریخ و مناسبات تاریخی امکان پذیر نیست. به این ترتیب، می بینیم که جریانات تاریخ گرایانۀ کلاسیک با تأکیدی که بر فهم تاریخی دارند، به نکتۀ دیگری هم اشاره می کنند و آن این است که ما برای فهم تاریخی به یک سری ابزار نیاز داریم؛ یعنی چگونه ممکن است فهمی تاریخی از پدیده ها صورت بگیرد. فهم تاریخی یک کنش است و ما امروزه می توانیم از طریق رابطه ای که مورخ با موضوع برقرار می کند، آن را شناسایی کنیم. اما درک و دریافتی که کسانی مانند هردر، هومبولت یا حتی هگل از این معنا داشتند، چه بود؟ هم هردر، هم هومبولت و هم هگل، فهم تاریخ را دقیقاً برمبنای دستگاه های نظری یا دستگاه های نظام مند فلسفی و فکری مشخصی استوار می دانستند. اگر آن دستگاه های نظری به عنوان روش اندیشیدن و روش برخورد به خدمت گرفته نشود، تاریخ فقط مشتی وقایع نگاری خواهد بود که نهایتاً ترتیب و قاعدۀ کرنولوژی دارد که از قِبَل این معنا، هیچ نتیجه ای عاید ما نخواهد شد. همین برداشت هاست که بعدها بر آرای رانکه تأثیر می گذارد و به رانکه این خط را می دهد که تاریخ نگاری نمی تواند بدون شالوده ها و بنیان های فلسفی، استوار باشد. به همین سبب است که او اشاره می کند تاریخ آن چنان که هست و خود را به ما می نمایاند، باید نوشته و ثبت و ضبط شود.

    به این ترتیب، در دوران روشنگری، کانت، هیوم، ویکو و دیگران، یکی بر تجربه و یکی بر عقل به عنوان مبانی، تأکید می کنند و در حوزۀ تاریخ هم می بینیم رویکردهای نظری یا براساس مشرب عقل گرایی یا تجربه گرایی یا براساس رویکردهای آمیزه ای و ترکیبی و تحمیلی ای که کانت سعی می کند از طریق ادغام دو رویکرد عقل گرایی و تجربه گرایی ارائه کند، اساس تاریخ برمبنای این مجاهدات نظری و برمبنای این رهیافت های نظری پیش می رود. سپس با مکتب اصالت تاریخ کلاسیک مواجه می شویم که به تعبیری، هم هردر، هم هومبولت و هم هگل، گرایش شان به این است که هر نوع فهم تاریخی در گرو مجاهدات نظری و مجاهدات فلسفی است و از این می توان نتیجه گرفت که این ها بنای کار کسی مانند رانکه را در قرن نوزدهم پایه ریزی می کنند که اساس تاریخ نگاری را از قالب های کلاسیک و کهن خارج می کند و علاوه بر اینکه بخشی از ابتنا و پایه ها و شالوده های آن را در امر واقع و فاکت ها قرار می دهد، یک بخش اساسی آن را به ضرورت توسل به روش ها و به چارچوب های نظری بازمی گرداند؛ به طوری که حرکت رانکه سرآغاز یک تحول بسیار عظیم در شیوۀ نگرش به تاریخ در اروپا به حساب می آید. به همین خاطر است که بخش زیادی از مورخان بعدی در قرن نوزدهم و بیستم، دست پروردۀ مکتب رانکه ای هستند. ما شاهدیم که افراد زیادی از کشورهای مختلف مثل فرانسه، اسپانیا، انگلیس، پرتغال و... برای ورود به مکتب رانکه صف می بندند و بعد دستاوردهایی را که در آنجا فرامی گیرند، به رویکردهای خودشان انتقال می دهند.

    * اما گمان نمی کنید که خود مکتب رانکه به نوعی جدایی نظریه و تاریخ را به همراه دارد؟ در واقع تلاش او برای ثبت و ضبط تاریخ همان گونه که رخ داده، به نوعی عینیت بخشی به گذشتۀ تاریخی بدون ایجاد هر نوع تغییری است که ذهن در شناسایی گذشته به جای می گذارد.

     کاملاً. رانکه بر ضرورت استقلال تاریخ تأکید می کند و می گوید باید تاریخ را آن گونه که عملاً رخ داده است بنویسیم. از این معنا برداشت های متعددی شده است، اما این برداشت پیش از آنکه بیانگر تأکید رانکه بر جدایی تاریخ از نظریه باشد که هرگز چنین قصدی نداشت، بیانگر دغدغه ای است که در قرن نوزدهم، رانکه یکی از نمایندگان شاخص آن دغدغه بود و آن دغدغه این است که تاریخ باید از قید و سیطرۀ دپارتمان های مختلف دیگری که تاکنون با آن ها شناسایی می شد، مثل دپارتمان فلسفه، ادبیات و... خود را رها کند. به دلیل اینکه تاریخ به زعم رانکه، تا آن زمان به رایحه های فلسفی، ادبی، اسطوره ای و غیره آمیخته بود. آنچه تاریخ روایی رانکه ای را از تاریخ روایی پیشارانکه ای متمایز می کند، این است که تاریخ روایی رانکه ای یا تاریخ به قرائت رانکه، دیگر تحت سیطره یا تحت الشعاع قالب های فلسفی یا ادبی یا قالب های اسطوره ای یا قالب های دیگر نیست. ایرادی که او به تاریخ های غیرعلمی می گیرد، این است که در آنجا، موضوع تاریخ در حاشیه قرار می گیرد و موضوع اصلی رویکردهای فلسفی یا مسائل اسطوره ای یا مسائل غیرتاریخی است. انقلاب رانکه به این معناست که تاریخ نوعی استقلال یا یک هویت قائم به ذات را برای خودش دارد، درحالی که وقتی او تأکید می کند تاریخ نمی تواند به آنچه به صورت عینی و عملی رخ داده است نپردازد (که این لزوماً به معنای تأثیرپذیری او از پوزیتیویسم نیست)، به زعم من، مرزبندی خودش را با کسانی که تاریخ را به جایی فراتر یا ورای امر واقع انتقال می دهند، مشخص می کند. وجه غالب این است که در محافل علمی و دانشگاه ها، تاریخ حرفه و پیشۀ کسانی است که آن ها لزوماً به آنچه در گذشتۀ نزدیک یا در زمان حال و حتی در گذشتۀ نه چندان دور رخ داده است نمی پردازد، بلکه تاریخ را به امر بسیار دور می شناسد، زیرا دغدغه هایی که بر مورخ از این طریق به عنوان مسئولیت بار می شود، خودبه خود کمتر است، درحالی که رانکه می گوید تاریخ، به خصوص آنچه رخ داده است، برای مورخ بار و تکلیف ایجاد می کند. از اینجا به بعد است که مورخ مورد ارزیابی و بررسی دیگران قرار می گیرد و حتی علاوه بر اینکه خود مورد نقد دیگران قرار می گیرد، به زعم رانکه، منتقد هم به حساب می آید؛ یعنی وظیفۀ او این است که اگر به خیل عظیمی از اسناد، شواهد، فاکت ها و غیره برخورد کرد، بدون غث و ثمین و بدون درست و نادرست، آن ها را ترکیب نکند. وظیفۀ مورخ شناسایی و تجزیۀ این اجزا و عناصر است.

    پس از رانکه، کسانی مانند شلینگ یا کارلایل به نوعی مسیر نظری بودن تاریخ و اینکه تاریخ نمی تواند خودش را از گرایش ها و خصلت های نظری بری کند، ادامه می دهند تا به اوج ضرورت همسویی و هم سنخی تاریخ و نظریه می رسیم؛ یعنی ظهور پوزیتیویسم.

    کسانی مانند اگوست کنت در نیمۀ نخست قرن نوزدهم، بحث هایی را در خصوص فلسفۀ پوزیتیو مطرح می کنند و بعد چنان که اشاره کردیم، سعی می کند این بحث ها را به حوزه های مختلف علوم اجتماعی و حتی به علوم انسانی تسری دهد. البته او سعی نمی کند این داعیه را مطرح کند که جریان هایی که در حوزه های شناخت و معرفت انسانی قرار می گیرند و جریان هایی که داعیۀ علمی بودن دارند یا می خواهند صفت علمی بودن را به خودشان موصوف کنند، باید از روش علوم تجربی استفاده کنند. در واقع او علم را در ارتباط با علوم تجربی تعریف و شناسایی می کرد و مدعی شد اگر سایر جریان ها ادعای علمی بودن دارند، می باید خود را با معیارهای علم تجربی هماهنگ کنند و وفق دهند. یکی از راه های هماهنگ کردن خود با معیارهای علمی، این است که از روش و از چارچوب های روش شناسی علوم تجربی تبعیت کند. بعدها، هم در دوران کنت و هم در درون پساکنتی، بسیاری از مورخان و کسانی که دغدغۀ علمی بودن تاریخ را دارند، سعی می کنند این معنا را در مورد تاریخ هم تعمیم دهند که تاریخ هم باید از روش های علمی استفاده کند و بگویند ما با گردآوری اجزا و عناصر مثل ماده و شواهد، اسناد، مدارک، وقایع و غیره سروکار داریم و این ها فاکت هستند که خصلت اندازه گیری و سنجشی دارند و دارای ابعاد و اندازه اند. ضمن اینکه وقتی آن ها را گردآوری می کنیم، می توانیم آن ها را تجزیه وتحلیل کنیم و آن چیزهایی را که به دردمان می خورند، بگیرم و چیزهایی که به کارمان نمی آید کنار بگذاریم و بعد برمبنای این یافته ها، به یک فرضی در پرسشی تاریخی برسیم و این فرض را به موارد مشابه تعمیم دهیم؛ مثل نظریه ای که دربارۀ انقلاب وجود دارد. انقلاب یک پدیدۀ اجتماعی-سیاسی است، اما در کانتکس تاریخ صورت می گیرد. به همین دلیل است که ما به راحتی می توانیم به نظریه هایی دربارۀ انقلاب برسیم و این یافته را در مورد انقلاب های دیگر تعمیم دهیم. وقتی پاسخ داد، می توانیم آن نظریه را دربارۀ انقلاب ۱۶۴۰ انگلیس، انقلاب ۱۷۷۶ آمریکا، انقلاب ۱۷۹۸ فرانسه، انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، انقلاب ۱۹۶۶ چین، انقلاب ۱۹۷۹ ایران و نظایر آن، تعمیم دهیم. بنابراین ما می توانیم به نظریه هایی در حوزه های تاریخ دست پیدا کنیم که این نظریه ها می توانند قابل ابطال یا قابل اثبات باشند و حتی تبدیل به قانون شوند. البته ما به درستی یا نادرستی این رویکرد در تاریخ اکنون کاری نداریم، فقط می خواهیم از این معنا این استفاده را کنیم که این رویکرد نشان می دهد که تاریخ و نظریه تا چه اندازه در پیوندی اجتناب ناپذیر با یکدیگر قرار دارند. حتی کسانی که در تقابل با رویکرد پوزیتیویستی گفتند که تاریخ قاعدۀ قطعی و قانون را برنمی تابد و نظریۀ تاریخ با نظریه در سایر علوم فرق دارد نیز از منظر نظری و «conceptual» وارد شدند؛ یعنی بحث ارزشی و هنجاری بودن در مناسبات تاریخی را مطرح کردند و به این قائل بودند که ما در تاریخ با نظریه های توصیفی و تجربه گرایانه سروکار نداریم. ما در تاریخ با اموری سروکار داریم که این امور به طور قطع قابل اندازه گیری نیستند؛ یعنی با کنش ها و مناسبات انسانی و هنجارها و ارزش ها سروکار داریم. بنابراین ما در حوزۀ مطالعات تاریخی به لحاظ نظری نمی توانیم حکم قطعی و قاطع ارائه کنیم و برخلاف علومی که به محقق این امکان را می دهد که براساس فاکت های موجود و براساس مطالعه در فاکت ها، به پیش گویی رفتارها بپردازد، در حوزۀ تاریخ، مورخ نمی تواند براساس خواص فاکت های موجود و خواص مناسبات انسانی، رفتار آن ها را پیش بینی کند، زیرا رفتار انسان ها متغیر، غیرقابل پیش بینی و تابع هنجارهاست. به همین سبب است که اکثر مورخان، چه چپ و چه راست، به این مسئله معتقدند که مورخ نمی تواند بی طرف باشد؛ یعنی قضاوت های عاری از جهت گیری های ارزشی (value free-Judgment) را در حوزۀ تاریخ برنمی تابند و این یک نظریه است؛ نظریه ای که بسیاری از نظریه پردازان آن را قبول دارند و بسیاری هم آن را قبول ندارند. بعدها پس از اگوست کنت، کسانی مثل جان استوارت میل، هانری توماس باکل و دیگران، نظریۀ پوزیتیویست تاریخی را تأیید کردند و پذیرفتند که تاریخ می تواند مانند علوم دیگر، به یک نظریه برسد.

    * به نظر می رسد این سیری که از نسبت نظریه و تاریخ ترسیم کردید، با مارکس به طور جدی متحول می شود.

    مارکس یک خط تمایز اساسی را ایجاد می کند و می توان گفت که یک حد فاصل است. مارکس برای تاریخ، قاعده و قانون مندی در نظر می گیرد که تابع قواعد مشخصی حرکت می کند؛ یعنی حرکت تاریخ و فرایندی تاریخی در مسیری مشخص و از مبدأیی مشخص به سوی غایت یا مقصدی مشخص حرکت می کند؛ به همان معنایی که سایر مورخان پیشامارکسی و پسامارکسی نیز به آن قائل اند یا حداقل فیلسوفانی که به حوزۀ نظری تاریخی یا به فلسفۀ جوهری تاریخ تعلق دارند، به آن قائل اند. اما یک تفاوت اساسی وجود دارد و آن این است که مسیر حرکت، مسیری خطی است؛ یعنی از جایی شروع می شود و به جایی ختم می شود که غایت تاریخ است. اما وقایع و حوادث در این خط لزوماً به صورت پیوسته، یکنواخت، ممتد و روی خط مستقیم نیست. ممکن است که این حرکت ها به صورت منحی وار نیز رخ دهند؛ یعنی همان نگاهی که توین بی و دیگران هم دارند. مارکس نیز وقتی فرازوفرودها را ترسیم می کند و وقتی دوره های حرکت و تحول تاریخ را در قالب ماتریالیسم تاریخی مطرح می کند، به فرازونشیب و حتی در جاهایی به گسست قائل است. به همین دلیل است که شیوۀ تولید آسیایی را مطرح می کند و در پی آن، بحث استبداد شرقی مطرح می شود. به این ترتیب، مارکس بعد از اینکه حرکت تاریخی را به صورت یک حرکت پیوستاری مشخص می کند که واجد غایت یا فرجام است، برای آن یک قانون مندی هم در نظر می گیرد که چیزی به نام قانون تکامل تاریخی بر فرایندها، وقایع و رخدادهای تاریخی حاکم است؛ یعنی رخدادهای تاریخی برمبنای یک تصادف و به صورت حالت خودجوش و خودانگیخته رخ نمی دهند، بلکه تابع قاعده یا قانونی مشخص هستند. تعمیم این قاعده، او را به قانون نظریۀ ماتریالیسم تاریخی می کشاند. ابتنای فلسفۀ نظریۀ ماتریالیست تاریخی بر نظریۀ ماتریالیسم دیالکتیک استوار است، اما تمایز اساسی مارکس با رویکردهای پوزیتیویستی این است که ظاهراً در تحریرها، فهم مارکس به گونه ای صورت می گیرد که او تنها برای ساختارهای اقتصادی و مناسبات زیربنایی نقش اساسی قائل است و انسان یا جریان های موسوم به کارگزار یا عامل را نادیده گرفته است، اما این گونه نیست. اگر نادیده می گرفت، برای عنصری به نام پرولتاریا، نقشی اساسی در نظر نمی گرفت؛ یعنی وقتی او به «Agent» به نام کارفرما یا سرمایه دار و در مقابل به «Agent» دیگر به نام کارگر قائل است، یعنی به نقش سوژۀ انقلابی یا سوژۀ فراتر از مفروض سوژۀ دکارتی باور دارد. به زعم بنده، سوژۀ انقلابی مارکسی در حقیقت آمیزه ای از سوژۀ مفروض به دانستن دکارتی و سوژۀ عقلانی کانتی و به تعبیری، سوژه سابجکتیو هگلی است که تکامل این سوژه در قالب سوژۀ تکامل مارکسی خودش را نشان می دهد. بنابراین آنچه رویکرد مارکس در برخورد تاریخ را مشخصاً از رویکردهای پسامارکسی مستقل می کند، این است که او تاریخ را به عنوان یک کانتکس در نظر می گیرد که وقایع و حوادث در این کانتکس، مطابق با مکانیک ها و قواعد و قوانین علمی مشخصی رخ می دهند، اما آنچه تاریخ را می سازد ارادۀ انسان هاست.

    سپس به تلاش هایی می رسیم که در نگاه آلبرشت ریچل، ویلهلم دیلتای و ویلهلم وین دلبند، در خصوص فهم دقیق تر از معنای تاریخ به عنوان جریانی که واجد لایه های مختلف است، وجود دارد. در اینجا نیز با یک لایۀ نظری اساسی در فهم تاریخ مواجه می شویم؛ لایه ای که پیش تر از دیلتای و ریچل و وین دلبند، بنایش را فردریش شلایرماخر در قرن نوزدهم پایه گذاری کرد. شلایرماخر در ۱۷۲۸ متولد می شود و در ۱۸۳۴ از دنیا می رود. تقریباً حدود سه دهه در قرن هجده و سه دهه نیز در قرن نوزدهم زندگی می کند. بنابراین آرای شلایرماخر زمینه ساز کارهایی است که دیلتای و وین دلبند پایه گذاری کردند و این موضوع مشخصاً بیانگر این است که آن ها تاریخ را مسامحتاً به عنوان بستری می دانند که در این بستر، لایه های مختلف وقایع و حوادث بر روی هم انباشته شده است؛ معنایی که بعدها هم از سوی هایدگر، گادامر و دیگرانی که جزء اصحاب هرمنوتیک هستند، پیگیری شد. تمام جوهر حرف های آن ها به این نکته بازمی گردد که تلاش مورخ یا فیلسوف تاریخ باید در کشف لایه های مختلف وقایع و استخراج معانی مختلفی باشد که در قالب این وقایع نهفته اند. بنابراین ابتنای بحث بر فهم هرمنوتیکی از تاریخ قرار می گیرد؛ به این معنا که تاریخ به صورت یک متن و یک «text» است که بعضی ها این متن را یک متن حلزونی و لابیریتی می دانند، مثل تعبیری که ژیل دلوز و فلیکس گتاری، یعنی پسامدرنیست ها و پساساختارگرایان، به کار می گیرند که تاریخ را به صورت لایه های بسیار پرپیچ وخم و هزارتویی می گیرند و بعضی ها هم آن را دقیقاً به صورت لایه لایه می بینند که هر لایه بر روی لایۀ قبلی قرار گرفته است و وظیفۀ مورخ این است که لایه های مختلف را کشف کند و کنار بزند و معانی ای که در پس لایه ها نهفته اند، استخراج کند و آن ها را برجسته و تفسیر کند. بنابراین می بینیم که رویکرد هرمنوتیکی هم مؤید مباحث نظری در حوزۀ تاریخ است.

    * پیش تر اشاره کردید که ما اصلاً جدایی تاریخ از نظریه را نداریم. حتی رویکرد مورخانی که معتقدند کار مورخ این است که از خود واقعه، توصیف دقیق و عمیق ارائه دهد نیز واجد نوعی نظریه است؛ یعنی توجه به خود رویدادها نیز واجد نوعی نظریه است. اگر چنین است، نزاعی که در بررسی تاریخی شما از این بحث نیز ناظر آن بودیم و در کتاب «تاریخ و نظریۀ اجتماعی» تحت عنوان گفت وگوی کرولال ها بیان شده است، بر سر چیست؟

    بنده از همان ابتدا گفتم که این، مناقشه ای تاریخی و طولانی است. عده ای به این جدایی قائل اند، نه اینکه چنین دیدگاهی وجود نداشته باشد. من و شما قائل بر این هستیم که اساساً بحث جدایی تاریخ از نظریه امکان پذیر نیست، اما عده ای هم معتقدند که اساساً تاریخ با نظریه هیچ سروکاری ندارد. نکته ای که شما اشاره کردید، فرناند برودل طرح کرده و پیتر برگ از برودل نقل می کند که گفت وگوی میان تاریخ و علوم اجتماعی، به گفت وگوی کرولال ها شبیه است. برودل علوم اجتماعی را نمایندۀ گفتمان نظری و روش شناسی در نظر می گیرد و تاریخ را نمایندۀ گفتمان پرگماتیک و گفتمان عمل گرایانه ای تلقی می کند که سر استقلال دارد و معتقد است هیچ نیازی به همکاری و تبادل ندارد. عده ای هم دقیقاً به این قائل اند که تاریخ هیچ نیازی به روش شناسی ندارد و روش شناسی و مباحث نظری و فلسفی، چیزی جز مشتی حرف وحدیث های روشن فکرانه و پشت میزنشینی نیست. به همین سبب است که به زعم پیتر برگ، مورخان، نظریه پردازان را به عنوان نظریه پردازان پشت میزنشین نامیدند و اصلاً کاری به آنچه عملاً اتفاق افتاده است (یعنی حرف رانکه) ندارند و سر کار خودشان را می گیرند و سعی می کنند مفاهیم را در قالب الگوهای نظری انتزاعی جا دهند و وارد کنند؛ یعنی بخش هایی را که به درد آن می خورد در آنجا «fit» کنند و بخش هایی را که به درد نمی خورد، حذف کنند و در واقع کلیشه های ازپیش تعیین شده ای به نام الگوهای نظری دارند و می خواهند تاریخ را نیز در قالب این الگوهای نظری جا دهند. به همین سبب است که این مناقشه حتی امروزه هم ادامه دارد. چه کسی گفته که ما تاریخ را در قالب پارادایم یا در قالب نظریه های پسامدرن یا مدرنیستی یا در قالب نظریه های تحلیل گفتمان یا در قالب نظریه های ساختارگرایی و پساساختارگرایی ببینیم؟ چه کسی گفته که زبان و چرخش زبانی در تاریخ تأثیر داشته است؟ این ها همچنان در قالب های سنتی خودشان هستند، اما این جریان بسیار ضعیف است؛ یعنی جریانی نیست که تداوم داشته باشد. حتی در غرب، زمانی که دیدگاه های پسامدرنیست ها مطرح شد، آن ها موضع بسیار شدیدی داشتند. برای نمونه، جان لوئیس گدیس، که کتابی دربارۀ تاریخ معاصر دارد، از برخی مورخان که از مباحث نظری بهره می بردند، به عنوان «مشتی جوانک جویای نام» یاد می کند یا حتی از مباحث فوکو که در حوزۀ تاریخ مباحث نظری خاصی مطرح کرده بود، با عنوان بحث های مخرب و ویران کننده یاد کرده بود و حتی به آن لقب «آفت مزرعۀ تاریخ» (The Pest of the field of history) داده بودند که اگر این آفت شایع شود، دیگر هیچ چیزی از موجودات یا گیاهان و آنچه در مزرعۀ تاریخ وجود دارد، برجای نمی ماند. بنابراین نگاهی ضدنظری داشتند. اما واقعیت دیگر این است که در قرن بیستم، تحولاتی رخ داده است که این تحولات در برداشت ها و رهیافت های روش شناختی، این زمینه را طرح کردند که تاریخ نمی تواند نه دربست تابع ارزش ها و قواعد پوزیتیویستی باشد که مانند جامعه شناسی پوزیتیویستی چشم خود را بر واقعیت های انسانی می بندد و نه می تواند آن چنان در چارچوب های روش شناسی غیرعلمیِ غیرواقع گرایانه برود که فقط با مشتی نظریه پردازی روبه روست. این بحران در رهیافت ها و برداشت های روش شناسی، موجب خانه تکانی اساسی در رویکردها و رهیافت هایی شد که به مطالعۀ تاریخ می پرداخت.

    به زعم بنده، یک مسئله این است که برآمدن رویکردهای پساساختارگرایانه، برآمدن رویکردهای شالوده شکنانه و برآمدن رویکردهای پسامدرن در مطالعۀ تاریخ و در برخورد به تاریخ نگاری، در برخورد به شرح و تفسیر تاریخ و در برخورد به روش شناسی در تاریخ، بیانگر رسیدن به نقطۀ مطلوب در آن بحران و در برداشت ها و رهیافت های روش شناسی بوده است، اما امر دیگری در پی بحران های روش شناسی پیش آمده که ضرورت این همکاری و نزدیکی بین تاریخ و نظریه را اجتناب ناپذیر کرده است و بر این ضرورت ابرام ورزیده است و آن اینکه تاکنون تاریخ به عنوان یک بخش وابسته به حوزه های ادبی یا حوزه های فلسفی و نظری تلقی می شد، اما در دوران معاصر، به مثابۀ بخشی از علوم اجتماعی قرار گرفت؛ یعنی تمام تلاش ها و مباحث در تاریخ این است که بتواند با استفاده از روش های علوم تجربی، یعنی روش اقتصاد، روان شناسی، جامعه شناسی و علوم سیاسی، معضل ها و گره هایی را که در آن قرار دارد، شناسایی نماید و آن را تجزیه وتحلیل کند. وقتی که می گوییم تاریخ به عنوان بخشی از علوم اجتماعی قرار گرفته است، هم بیانگر تبادل و تضارب آرای بین مورخان با علوم اجتماعی است و هم بیانگر این است که تاریخ از اینجا به بعد، خودش را در قالب علوم اجتماعی می شناساند و هویت علوم اجتماعی را می گیرد؛ علوم اجتماعی ای که به لحاظ روش شناسی، قیدها و ویژگی های خاص خودش را دارد و لزوماً به معنای علوم اجتماعی پوزیتیویستی نیست. در عین حال، این حرکت (یعنی اینکه تاریخ بخشی از علوم اجتماعی تلقی شود)، از سوی دیگر، مؤید تأثیر آن چیزی است که اصطلاحاً ما از آن به عنوان چرخش بین رشته ای یاد می کنیم، اما اصحاب علوم مختلف از جمله علوم اجتماعی، به این نتیجه رسیدند که نمی توانند در را به روی یکدیگر ببندند و ساز استقلال را بنوازند. اینجا عرصۀ بده بستان است. به لحاظ روش شناسی، الگوها، مفاهیم و به لحاظ مدل ها و غیره، تاریخ را از مفاهیمی که از حوزه های مختلف وارد علم تاریخ شده است، نمی توانیم جدا کنیم. همان طور که رشته های دیگر را نمی توانیم از آن جدا کنیم. آیا امروزه ما می توانیم روان شناسی، اقتصاد یا جامعه شناسی را از مفاهیم، الگوها، نظریه ها و حتی رهیافت ها و داده های تاریخی بی نیاز بدانیم؟

    * مدافعان استقلال تاریخ از رشته های علوم اجتماعی معتقدند که با این بده بستان ها، رسالت تاریخ که تولید فاکت است، فراموش می شود.

    این یک مناقشه بوده، اما واقعیت این است که وقتی تاریخ به مثابۀ بخشی از علوم اجتماعی قرار گرفت، در آن یک حادثه یا شیفت اساسی رخ داد و تاریخ تجزیه شد؛ تاریخ از هیئت کلان خودش به هیئت های خرد درآمد و هم نگرش به تاریخ و هم نگرش تاریخی، دستخوش تغییر شد و آن این بود که تاریخ تاکنون هم خودش را به عنوان یک هیئت واحد یکپارچه می دانست که به کلیات و یونیورسال ها می پردازد. بحثی که فرانک انکر اسمیت در نقد دیدگاه های پرز زاگورین مطرح کرده، همین است که تاریخ تاکنون خودش را در جایی می دانست که از بالا به همۀ علوم احاطه دارد و در عین حال، از پرداختن به موارد جزئی هم بی نیاز است. بنابراین کار تاریخ این است که به کلیات بپردازد. ما تاریخ جهان و تاریخ عمومی داریم. جزئیاتی هم که مطرح می شود، باز جزئیاتی است که در ذیل آن کلیات قرار می گیرد. مثلاً در مورد تاریخ ایران می گوییم تاریخ ایران پیش از اسلام و تاریخ ایران دوران اسلامی. اما قرار گرفتن تاریخ در پیوند با رشته های دیگر علوم اجتماعی، تاریخ را به طور اجتناب ناپذیری به این صرافت انداخت که تاکنون حوزه هایی از عنایت و توجه تاریخ مغفول مانده اند. یعنی وقتی دید که حوزه های علوم اجتماعی از وجه تخصصی شدن بهره گرفته اند، در عین حال که به کلیات توجه دارد، در همان حال این رشته ها تخصصی و تکه تکه شدند؛ یعنی به حوزه های لوکال، بومی، خُرد و میکرو توجه کردند. از اینجا به بعد است که تاریخ هم سعی می کند به تاریخ محلی، تاریخ بومی، تاریخ شهر، تاریخ خانواده، تاریخ اقتصاد، تاریخ زبان، تاریخ جامعه و غیره بپردازد. در اینجاست که وظیفه و کار اساسی و ویژۀ تاریخ که تولید فاکت برای امور و حوزه های مورد مطالعه بود، نه تنها تقلیل پیدا نکرد، بلکه بسیار متنوع و گسترده شد؛ کاری که در تاریخ کلان به هیچ وجه صورت نمی پذیرد. تاریخ کلان تنها به ارائۀ فاکت های مشخص در حوزه های مشخص می پردازد؛ به خصوص در حوزه های زمامداری و حکمرانی سیاسی که اصطلاحاً از آن به عنوان تاریخ جنگ، تاریخ صلح یا تاریخ سیاسی و غیره یاد می کنند. اما وقتی در آن چارچوب مطالعه می کنید، می بینید که همه چیز مشخص است (قهرمانان، سوژه ها و ساختارها). در این صورت، بقیۀ افراد در کجا جای دارند؟ گویی در تاریخ، زنان، خانواده ها و عنصرهای روان شناسی اصلاً نقشی نداشتند، مگر اینکه کسی می خواست تاریخ را از دید قهرمانان و شخصیت ها بررسی کند که آن هم در کلیات بود. به همین سبب است که تاریخ شرح حال نویسی مطرح شد. بنابراین در اینجاست که می بینیم فانکسیون تولید فاکت و تولید مادۀ مشخص برای مطالعه، در دستور کار همۀ تاریخ های جزئی یا خُرد قرار می گیرد که تا آن زمان آن کارها در تاریخ کلان مغفول مانده بود. به زعم بنده، اگر از این منظر نگاه کنیم، می بینیم اطلاعات، یافته ها یا فاکت های تاریخ هایی مثل تاریخ زنان، گمرک، جنسیت، شهر، کلیسا، مساجد و غیره، از قِبَل توجه تاریخ به نظریه محقق شده است.

    * اساساً پس از مارکسیست است که به تاریخ کارگر و بعد از فمینیست است که به تاریخ زنان می پردازیم.

    دقیقاً. میشل ووِل مورخ فرانسوی، تاریخی دربارۀ مسائل مربوط به مرگ ومیر نوشته است و در آنجا حدود سی هزار وصیت نامه را مورد بررسی قرار داده است؛ کاری که تاریخ های کلی اساساً از پرداختن به آن عاجز بودند. این وصیت نامه ها که متعلق به افرادی از طیف ها، اقشار، لایه ها و طبقات مختلف اجتماع بود، بررسی شده است؛ نوع نگاهشان به مسئلۀ مرگ و ارث چگونه بوده است؟ و چه افرادی را از ارث محروم کرده اند؟ بر چه پایه هایی این کار را کرده اند؟ در ارتباط با احکام دینی، چه وظایفی داشته اند؟ و پرسش هایی نظیر این ها را پی گرفته است. مانند همین مسئله را می توانیم در ایران و در جوامع اسلامی ببینیم، یکی از چیزهایی که در وصیت نامه های دینی مطرح می شود، انجام فرایض دینی است که فرد در زمان حیات نتوانسته است آن ها را اجرا کند. یا تحقیقاتی که کارلو گینربرگ انجام داد نیز همین طور است، درحالی که اگر تاریخ کلان بود، هرگز نمی رفت سراغ مینوکیو، آسیابان فقیری که در قرن چهارده و پانزده در روستایی در فرانسه کفر می گفته است و نظایر آن. بنابراین از این جهت است که متوجه می شویم پرداختن به این حوزه های نظری، نه تنها باعث تقلیل وظایف و کارویژۀ تاریخ نشده، بلکه چون شعبه های مختلفی ایجاد کرده، وظایف تاریخ را تقسیم و متکثر کرده است.



    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4673
    دفعات دیده شده: 57 | آخرین مشاهده: 8 دقیقه پیش