فراخوانی ...
انجمن ایرانی تاریخ
کاربست نظریه در تاریخ در گفت وگو با حسینعلی نوذری (۱): گشودن افق های نظری پیش روی مورخان چاپ RSS
  • کاربست نظریه در تاریخ در گفت وگو با حسینعلی نوذری (۱):
گشودن افق های نظری پیش روی مورخان کاربست نظریه در تاریخ در گفت وگو با حسینعلی نوذری (۱):
    گشودن افق های نظری پیش روی مورخان

    سه‌شنبه 9 آبان 1396 ساعت 12:57

    هر نوع تلقی یا برداشتی که از تاریخ داشته باشیم، چه تاریخ را علم بدانیم، چه تاریخ را نوعی گفتمان نظری یا نوعی گفتمان فلسفی بدانیم، بی تردید همۀ این سه حوزه برای گفتمان تاریخی سرشت نظری قائل اند. لذا خود را دور ساختن از نظریه یا ایجاد دیواری عظیم بین نظریه و تاریخ نه تنها امکان پذیر نیست، بلکه کاری عبث است.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ سیاوش شوهانی گزارش می دهد؛ دکتر حسینعلی نوذری پژوهشگر و مدرس حوزۀ علوم سیاسی و فلسفۀ تاریخ و دانش آموختۀ رشتۀ علوم سیاسی در دانشگاه تهران است و از رسالۀ دکترای خود با عنوان «سیاست و پست مدرنیسم: امکان و امتناع شالوده شکنی از پارادایم های کلاسیک و مدرن سیاست» در سال ۱۳۸۱، در این دانشگاه دفاع کرده است. عمدۀ مطالعات او در حوزۀ نظریه انتقادی و مکتب فرانکفورت، مارکسیسم، مدرنیته و پست مدرنیته است. از او آثار زیادی به فارسی برگردان شده که از مهم ترین آن ها می توان به مجموعه هایی چون «مدرنیته و مدرنیسم»، «پست مدرنیته و پست مدرنیسم»، «فلسفۀ تاریخ (روش شناسی و تاریخ نگاری)» و نیز «مقدمه ای بر نظریۀ گفتمان» اثر دایان مک دانل، «مکتب فرانکفورت» اثر تام باتامور، «وضعیت پست مدرن: گزارشی دربارۀ دانش» اثر ژان فرانسوا لیوتار، «بازاندیشی تاریخ» اثر کیت جنکینز و «تاریخ و نظریۀ اجتماعی» اثر پیتر برک اشاره کرد. همچنین تألیف آثاری چون «صورت بندی مدرنیته و پست ‎مدرنیته»، «احزاب سیاسی و نظام های حزبی»، «بازخوانی هابرماس» و «مکتب فرانکفورت: خاستگاه و اهمیت نظریۀ انتقادی در علوم اجتماعی و انسانی» را در کارنامۀ خود دارد. او هم اکنون به عنوان عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی در دانشگاه آزاد اسلامی (واحد کرج) تدریس می کند. گفت وگو با او بعد از دو کلاس فلسفۀ تاریخ در پژوهشگاه علوم انسانی هرچند دشوار بود، اما همچون همیشه دقیق، مستند و موشکافانه سخن می گفت. در این گفت وگو، به طرح این پرسش پرداخته شده است که آیا اساساً تاریخ ورزی بدون نظریه امکان پذیر است؟

    **********************************************

    * از اینکه با وجود مشغله های بسیار دعوت ما را پذیرفتید، بسیار سپاسگزارم. پیش از هر چیز، مایلم دربارۀ سابقۀ بحث پیش رو، یعنی «نسبت نظریه و تاریخ» توضیحاتی بفرمایید. می دانیم که بعد از جنگ نخست و شکست رؤیای نظم فراگیر مدرن تا به امروز، همچنان این بحث یا به تعبیر دقیق تر نزاع بر سر رابطۀ تاریخ و علوم اجتماعی وجود دارد. حتی با بحث هایی چون رویکردهای میان رشته ای و چندرشته ای و آثار متنوعی که در این زمینه تولید و منتشر شده است، این بحث نه تنها فروکش نکرده، که به آن دامن زده شده است. به ویژه به نظر می رسد این نزاع در تغییرات اجتماعی عمیق چون وقوع جنبش ها و انقلاب ها بیشتر طرح می شود. آیا تاریخ (به مثابۀ دانشی که یک سره با داده های منحصربه فرد و یکه سروکار دارد) لزوماً باید از نظریه بهره بگیرد (یا ناگزیر است که بهره بگیرد)؟ یا آنکه بنا به اعتقاد عده ای از مورخان، کارکرد اصلی دانش تاریخ، تولید فاکت و ارائۀ آن به دیگر علوم به منظور تولید نظریه برای تبیین مسائل جامعه است؟

    من هم از شما و از دست اندرکاران این نشریۀ نوپا تشکر می کنم. باید این را به فال نیک بگیریم و به این نشریه خیر مقدم بگوییم. همان طور که می دانید، بنده بنا به دلایلی، چندان تمایلی به مصاحبه در محافل ژورنالیستی ندارم، اما چون این مسائل جنبۀ علمی و آکادمیک داشت، پذیرفتم، وگرنه بر همان روال سابق هستم که از ورود به مباحث غیرعلمی یا از ورود به مباحث تبلیغاتی یا ژورنالیستی به معنای عام کلمه، خودداری و همچنان بر این اصل پافشاری می کنم.

    موضوعی که شما طرح کردید مسئله ای بسیار اساسی است. درون طرح سؤال شما، مسائل بسیار اساسی نهفته است. اساساً ضرورت نزدیکی و پیوند بین نظریه به عنوان یک جریان اساسی در حوزۀ تاریخ و در حوزۀ تکامل علم در یک سو و خود تاریخ به عنوان یک گفتمان علمی و حرفه ای و آکادمیک در سمت دیگر، مناقشۀ دیرپایی است. تا چه اندازه تاریخ به نظریه وابسته است و تا چه اندازه مبتنی بر نظریه است و اساساً آیا تاریخ به نظریه نیازی دارد؟ یا اینکه پرداختن به نظریه در حوزۀ تاریخ تجملی و تزئینی است؟ خود این بحث خاستگاه دیرینه ای دارد. عده ای به این معتقدند که تاریخ به لحاظ سرشتی و هویتی با یک سری فاکت ها و عینیات و امور مشخصاً انضمامی سروکار دارد و بنابراین هیچ ضرورتی ندارد حوزه ای که با امور انضمامی، یعنی با فاکت ها یا با شواهد و اسناد و نظایر آن ها سروکار دارد و از همه مهم تر با پدیده ای که ما از آن به عنوان واقعه یاد می کنیم سروکار دارد، برای توجیه، تشخیص و شناسایی و برای درک و تحلیل این پدیده ها و این مفاهیم که به عنوان موضوع مورد مطالعه تاریخ تلقی می شوند، دست تکدی به سوی این یا آن جریان دیگر دراز کند و به خصوص اینکه به حوزۀ نظریه و نظریه پردازی وارد شود، زیرا اساساً در حوزۀ نظریه پردازی با امور انتزاعی، استدلالی و امور مفهومی و نظری خاصی سروکار داریم که چندان ارتباط مستقیمی با امور عینی و امور مادی (material) و اموری که حالت تجسم و تجسد دارند، ندارد. لذا تاریخ را بهتر آن است که سر کار خویش در پیش گیرد و چندان به حوزه ها و حواشی نرود، زیرا رفتن به حواشی و پرداختن به حوزه های نظری، به تعبیر مورخانی که سر ناسازگاری با نظریه دارند، باعث می شود که تاریخ از دغدغه های اصلی خودش به دور بماند و به تجمل و ظواهر و به امور حاشیه ای بپردازد. این ها اساساً نظریه و نظریه پردازی را در حاشیه قرار می دهند و معتقدند که تاریخ به اندازۀ کافی از ماده و موضوعاتی برخوردار است که برای آن کفایت کند که به طور مستقل از پرداختن به نظریه و به طریق اولی، از ورود به حوزه های دیگر بی نیاز باشد و سر کار خویش را در پیش گیرد. این بحث حتی امروزه هم در محافل علمی تاریخ و آکادمیک و در دپارتمان های تاریخ وجود دارد و خیلی از اساتید و اصحاب تاریخ، نظریه پردازان را برنمی تابند و الگوهای نظری و روش شناسی ها را جایی دور از تاریخ می دانند و معتقدند که این حوزه ها سبب تقلیل دانش تاریخ می شود و موجب می شود که تاریخ در دام چاله های نظریِ غیرقابل خروج گرفتار شود و رسالت تاریخ، که پرداختن به وقایع و تحلیل و تبیین وقایع یا شناساندن زوایای حیات اجتماعی و زندگی فردی بشر در گذشته، حال و آینده است، مغفول بماند و این امر به اهمال و کاهلی کشانده شود.

    * داعیۀ اصلی این دست مورخان برای امتناع از کاربست نظریه در تاریخ چیست؟ آیا می توانند از این مدعا دفاع کنند؟

    آن ها معتقدند آسیب هایی که از پی پرداختن به نظریه به حوزۀ تاریخ و تاریخ نگاری وارد می شود، به مراتب بیش از دستاورهای آن است. بنابراین بهتر آن است که تاریخ همچنان در قالب ها و سبک های تاریخ نگارانۀ کلاسیک و قدیمی خود باقی بماند. اما حتی این دسته از کسانی که به این حوزه ها (یعنی به حوزۀ تاریخ نگاری صرف و عاری از جهت گیری های نظری) توجه دارند نیز در واقع به واسطۀ هجوم و فشاری که مقتضیات، ضروریات و شرایط تحول نظری و گفتمانی در حوزه های مختلف علوم و رشته های مختلف علوم اجتماعی و علوم انسانی ایجاد کرده است، نمی توانند دامان خودشان را از تأثیرپذیری از این حوزه ها و این گرایش ها کنار بکشند و به تعبیری کنایه آمیز، دامان خود را پاک و معصوم نگاه دارند. به هر حال، هرکجا که ما پا می نهیم، با هم با حوزۀ همکاری ها و موجهات بینارشته ای مواجه می شویم. به ویژه از قرن هجدهم، یعنی از دوران روشنگری به بعد، ما شاهدیم که توجه به نظریه و توجه به مفاهیم فکری و فلسفی، آن چنان مبرم و اساسی شده است که هیچ کسی نه در حوزۀ تاریخ، بلکه در هیچ رشته ای نمی تواند خود را بی نیاز از مراجعه به گفتمان های نظری و بی نیاز از مراجعه به ساختمان های نظری بداند. حالا این ساختمان های نظری چه در حوزۀ تاریخ باشد که ابزار و لوازم عینی و ملموسی در اختیار دارد، چه در حوزۀ فلسفۀ تاریخ باشد که باز با دستگاه های فلسفی، رویکردها، مکاتب، نحله ها و جریان های فکری مختلفی سروکار دارد یا چه در حوزۀ روش شناسی تاریخی باشد که به هر حال در اینجا هم با مباحث و نحله ها و الگوهای نظری مختلفی در حوزۀ روش شناسی سروکار دارد، ما به هریک از این حوزه ها که وارد شویم، بی تردید می بینیم که از رابطه ای که بین اجزای سه گانۀ ما برقرار است، بی نیاز نیستیم. من این رابطه را به صورت یک مثلث ترسیم می کنم که در یک رأس یا در یک وجه آن علم، در وجه دیگر آن فلسفه و در وجه دیگر آن نظریه قرار می گیرد. تاریخ در وسط این مثلث است؛ یعنی اگر ما گفتمان تاریخ را محاط در درون یک مثلث بدانیم و تاریخ یا گفتمان تاریخی را در مرکز این مثلث قرار دهیم، در یک رأس آن علم، در یک رأس آن فلسفه و در رأس دیگر آن، نظریه را می بینیم.

    بنابراین این مناقشه همواره بوده و هست که آیا تاریخ علم است یا فلسفه و یا نظریه؟ ما این نکته را مطرح می کنیم که مدعیان هریک از این جریان های سه گانه بی تردید با خصلت نظری «conceptual» و «theoretical» تاریخ گره خواهند خورد و سروکار خواهند داشت؛ یعنی چه تاریخ را در ذیل گفتمان فلسفی یا گفتمان ادبی یا هر گفتمان دیگری به حساب بیاورید و چه تاریخ را به عنوان رشته ای مستقل از همۀ گفتمان ها، یعنی تاریخ بماهو تاریخ بدانید، یعنی تاریخ من حیث رخداد یا واقعه، تاریخ باز هم سرشت نظری دارد. وقتی داعیۀ این را دارید که تاریخ، فلسفه یا بخشی از فلسفه است و با رویکردها و نظریه های فلسفی سروکار دارد، در این صورت هم وقتی شما به فلسفه می پردازید، متوجه می شوید بسیاری از مفاهیمی که از حوزۀ فلسفه وارد تاریخ شده اند، مفاهیم قطعی و جزمی و مفاهیم لایتغیر نیستند، بلکه این مفاهیم متغیر و نوسانی هستند؛ مفاهیمی که در پاره ای از زمان ها و مقاطع کاربرد دارند و در پاره ای قوت و استحکام دارند و در پاره ای مقاطع قوت و استحکام ندارند و دچار ضعف و سستی و فتور می شوند. منظور من همان وجه نظری است. به همین دلیل نگفتم استحکام نظری یا قوت نظری، بلکه گفتم وقتی شما تاریخ را با فلسفه «Identify» می کنید یا با فلسفه همسان می پندارید و شناسایی می کنید، در اینجا می بینید که برای تاریخ خصلتی نظری قائلید.

    * اما اکثر مورخان سنت گرا که تاریخ را از نظریه جدا می دانند، تاریخ را نه به مثابۀ گفتمانی فلسفی، که به عنوان علم (در معنای اثباتی آن) در نظر دارند.

    وقتی داعیۀ این را دارید که تاریخ نه فلسفه است و نه تاریخ بماهو تاریخ است، بلکه تاریخ نوعی علم است، دست کم به لحاظ روش ها و ابزاری که برای تاریخ نگاری به خدمت می گیرد یا برای به رشتۀ تحریر درآوردن آنچه با کنش انسان ها به وقوع پیوسته است، در اینجا شما مجبورید که به روش های متقن و دقیق متوسل شوید؛ روش هایی که اعتمادپذیر باشند و قابلیت اعتمادپذیری آن ها بالا باشد. در میان روش هایی که تاریخ به خدمت گرفته است، کدام روش می تواند به اتقان و به ایقان روش های علمی برسد. بنابراین ما که داعیۀ علمی بودن تاریخ را داریم، از این منظر برای تاریخ سرشتی نظری قائل خواهیم شد. علم به مثابۀ مجموعه ای از داده ها و یافته های متقن و یقینی است که به واسطۀ ابزاری که از طریق آن ها به داده های یقینی دست می یابیم، قابلیت اعتماد و وثوق و قابلیت اعتبار این داده ها را افزایش می دهیم. این داده ها و یافته ها در علم از طریق روش هایی به دست می آیند که آن روش ها اصطلاحاً به روش های علمی موسوم اند که با روش های غیرعلمی یا روش های دیگر متمایزند. اساس این روش های علمی بر استفاده از ابزار حسی و ابزار تجربی بنا نهاده شده است؛ یعنی اعتماد به شیوه های کمّی، اعتماد به روش های تجربی و اعتماد به داده هایی است که از این طریق کسب می شوند. در روش علمی، پس از آنکه ما این ابزار را به خدمت گرفتیم و اطلاعات و یافته های را گردآوری کردیم، پاسخی برای پرسشی ارائه می کنیم که در آغاز طرح کرده ایم و این پاسخ را که هوشمندانه و مدون و قانون مند، اما ارتجالی و موقتی می دانیم، نه قطعی و همیشگی، به آن عنوان فرضیه می دهیم. سپس این فرضیه را در بوتۀ آزمون وخطا مورد بررسی قرار می دهیم و نقاط قوت و ضعف آن را می سنجیم و بررسی می کنیم که آیا این فرضیۀ ما برای موارد مشابه مکرر قابل کاربرد و اعمال است یا خیر. به عبارت دیگر، قابلیت کاربردپذیری دارد یا خیر و آیا ما می توانیم این پاسخ هوشمندانۀ مفروض اولیه را به موارد دیگر هم انتقال و تعمیم دهیم؟ در صورتی که تعمیم پذیرفت به نظریه می رسیم. پس می بینیم که اساس علم بر نظریه سازی استوار است. پس اگر ما تاریخ را علم بپنداریم، در این صورت نیز شاهد آنیم که علم هم به سرشت نظری تاریخ کمک می کند و مؤید این است که تاریخ دست کم در حوزۀ روش شناسی، در پیوند با نظریه خواهد بود.

    * به نظر می رسد در دو ضلع مثلث (یعنی تاریخ به مثابۀ گفتمان فلسفی و تاریخ به مثابۀ گفتمان علمی)، امتناع از کاربست نظریه ناممکن به نظر می رسد. گویی در ضلع سوم مثلثی که ترسیم کردید، تکلیف تاحدی روشن تر است؛ چراکه از آغاز، تاریخ را به مثابۀ گفتمانی نظری تلقی می کند.

    بله، برخی از مورخان اساساً تاریخ را یک گفتمان نظری می دانند. بسیاری از مورخان اروپایی و مورخان خودمان، تاریخ را مجموعه ای از یافته ها و داده های ذهنی می دانند؛ یعنی ذهن انسان براساس بسیاری از داده هایی که از بیرون به صورت فاکت یا به صورت امر واقع گردآوری کرده است، میان این مورد واقع و محتمل نسبت هایی را برقرار می کند. این رابطه هایی که مورخ از طریق ذهن خود بین پدیده ها، فاکت ها و امور تاریخی ایجاد می کند، لزوماً رابطه هایی انتزاعی نیستند، بلکه در بسیاری از موارد، رابطه هایی عینی و انضمامی اند. بنابراین به این ترتیب، می بینیم که تلقی از تاریخ به عنوان نظریه، مؤید این است که ما تاریخ را به عنوان یک کلیت نظری و یک کلیت تئوریکال در نظر می گیریم، درحالی که خود تاریخ به عنوان یک مجموعه، حاصل پراتیک یا کنش انسان است. اما آنچه ما به عنوان دانش تاریخ، معرفت تاریخ یا گفتمان تاریخی نگاه می کنیم، یک نظریه است.

    بنابراین در خصوص رابطۀ میان نظریه و تاریخ، ما هر نوع تلقی یا برداشتی که از تاریخ داشته باشیم، چه تاریخ را علم بدانیم، چه تاریخ را نوعی گفتمان نظری بدانیم و چه تاریخ را نوعی گفتمان فلسفی بدانیم، بی تردید همۀ این سه حوزه برای گفتمان تاریخی سرشت نظری قائل اند. لذا خود را دور ساختن از نظریه یا ایجاد دیواری عظیم بین نظریه و تاریخ نه تنها امکان پذیر نیست، بلکه کاری عبث است. چه در غرب و چه در شرق، ما شاهد تلاش برای نزدیک ساختن و حتی منطبق ساختن نظریه و تاریخ هستیم. حتی من به این قائلم که همان طور که حوزه های دیگر علوم اجتماعی و رشته های دیگر علوم انسانی نمی توانند از خصلت فلسفی و از خصلت نظری بیگانه و به دور باشند، در مورد تاریخ هم همین گونه است. آیا می توانیم اقتصاد، فلسفه، روان شناسی، علوم سیاسی یا جامعه شناسی را از خصلت های سه گانۀ فلسفی، نظری و علمی دور بسازیم؟ در هریک از رشته های علوم انسانی، ما با این سه حوزه سروکار داریم.

    * با این حال، به لحاظ تاریخی، تلاش برای جدایی و در مقابل، تلاش برای همسویی تاریخ و نظریه وجود داشته است. لطفاً در این باره توضیح بفرمایید تا سپس به چرایی آن بپردازیم.

    در مورد تاریخ به طور اخص، از قرن هجدهم به بعد، با ظهور مکتب های مختلف، ما شاهد این تلاش یا اقداماتی هستیم که تاریخ یا نظریه را پابه پا و همسوی با یکدیگر پیش ببرند. اساساً ما چیزی به نام جدایی تاریخ از نظریه نداریم که بخواهیم آن را ایجاد کنیم، بلکه تاریخ و نظریه، سرشت آمیزه ای و ترکیبی با یکدیگر دارند که بنا به مواضع، دیدگاه ها یا بنا به شرایطی که مورخ یا گفتمان تاریخی در آن قرار می گرفت، گاهی این سرشت آمیزه ای بسیار به هم نزدیک می شدند و گاهی از هم دور می شدند. بسته به اینکه مورخان ما یا محققان و پژوهشگران حوزۀ تاریخ و یا سایر جریان هایی که در تعامل با تاریخ بودند، چه موضعی اتخاذ می کردند، زمانی این گونه بود که موضعی بسیار نفعی و سلبی ایجاد می شد و هرگونه حرکت تاریخ به سمت مباحث نظری را برنمی تابیدند، اما زمانی هم ما شاهد نزدیکی این دو هستیم. این نزدیکی از دوران تحولات رانکه ای شروع می شود؛ یعنی مباحثی که از قرن شانزدهم آغاز شد. حتی می توان گفت از اواخر قرن هفدهم و از اوایل قرن هجدهم به بعد، ما شاهد نزدیکی نظریه و تاریخ هستیم. بنابراین بنده سابقۀ این بحث را به افرادی مانند فرانسیس بیکن در قرن هفدهم و بعد ویکو می رسانم که از طریق تلاش برای فلسفیدن در حوزۀ مطالعات تاریخی و ایجاد ارتباط بین مفاهیم تاریخی یا تاریخ نگاری و تفکر فلسفی، سرشت نظری تاریخ را طرح می کنند و هنگامی که ویکو اشاره می کند که تاریخ بیانگر عبور و تلاش مداوم برای رسیدن به مرحلۀ تکامل و آزادی است، یعنی همان بحثی که بعدها هگل به شکل عبور مداوم از ضرورت ها و رسیدن به قلمرو آزادی طرح می کند، در واقع سرشت تاریخ را به عنوان سرشت نظری می شناساند تا می رسیم به کسانی مانند دیوید هیوم. هیوم هم چه زمانی که «تاریخ طبیعی دین» را می نویسد و چه در بحث هایی که دربارۀ فلسفه سیاسی دارد، بر ضرورت استفاده از تاریخ به عنوان یک جریان فلسفی تأکید می کند، نه اینکه به استقلال تاریخ قائل نباشد، گرچه هنوز تا زمان آمدن رانکه خیلی مانده است که استقلال تاریخ از سایر رشته ها را مطرح کند و تاریخ را به عنوان یک جریان علمی و آکادمیک بخواهد بقبولاند و مستقر کند، ولی نگاه هیوم این است که تاریخ واجد یک سرشت فلسفی است، نه اینکه وابسته به فلسفه باشد. باز در همین دوران، شاهد برآمدن کانت هستیم. به تعبیر ارنست کاسیرر، انقلاب کانتی در حوزۀ تاریخ، به مراتب گسترده تر و عظیم تر از انقلاب کانتی در حوزۀ فلسفه یا روشنگری بوده است. اساساً در دوران روشنگری، یعنی از زمان کانت به بعد، ما در کنار فلسفه و ادبیات و رمان، شاهد مطرح شدن تاریخ به عنوان یکی از مفاهیم اساسی حوزۀ روشنگری یا عرصۀ روشنگری هستیم.

    بنابراین اولاً خود عنوانی که برای فلسفۀ جوهری یا فلسفۀ نظری تاریخ تعیین می شود، در واقع حکایت از سرشت نظری تاریخ دارد. دوم اینکه ما باز در عصر روشنگری در تداوم حرکت کانت، با آرای کندورسه، کندیاک و بوفون، یعنی اصحاب دایره المعارف سروکار داریم که این ها حوزه های علوم طبیعی مانند پزشکی، زیست و رشته های دیگر را وارد حوزه های مطالعاتی می کنند و سپس نوعی پیوند بین این حوزه ها با فلسفه برقرار می کنند؛ یعنی نگرش به این حوزه ها از منظر فلسفی. اما در همان حین، دست کم کندورسه و کندیاک، خود را از پرداختن به مباحث تاریخی به عنوان مباحث عینی بی نیاز نمی دانند و از همین جاست که ما شاهد تحولی هستیم که یک سر آن در آلمان توسط کانت و فلسفۀ او و توسط مکتب رانکه در وجه عملی آن صورت می گیرد و یک سر آن در فرانسه میان اصحاب دایره المعارف و اصحاب روشنگری فرانسه صورت می گیرد و هم زمان یا کمی بعدتر، هیوم و اصحاب روشنگری اسکاتلندی آن را دنبال می کنند. در حوزۀ اقتصاد، کسی مانند اسمیت و در حوزۀ علوم تجربی و طبیعی و فلسفه، هیوم و ارنه شافتسبری و دیگران با تکیه بر مکتب تجربه گرایی، زمینه های مطالعۀ تاریخ را در حوزه هایی مانند دین، اقتصاد، فلسفۀ سیاسی و... مطرح می کنند. حتی در حوزۀ فلسفۀ محض، وقتی که عقل گرایان و تجربه گرایان، یعنی راسیونالیست ها و امپرسیست ها در بریتانیا، اسکاتلند، آلمان و غیره در مقابل هم صف آرایی می کنند، یعنی در یک سمت کسانی مانند اسقف بارکلی و لایب نیتس در مقابل هیوم و شافتسبری و دیگران در برابر یکدیگر صف آرایی می کنند، استدلال های آن ها برای ایجاد یا برای فراهم ساختن زمینه های تأییدی برای مشرب خود (مثلاً برای عقل گرایی)، استدلال های تاریخی و ارجاع مخاطب به زمینه های تاریخی است؛ یعنی هرکدام از این گروه ها اشاره می کنند به اینکه خاستگاه تاریخی مثلاً مکتب عقل گرایی به ایدئالیسم افلاطونی بازمی گردد و تجربه گرایان نیز برای اینکه عقب نمانند، معتقدند که ما به لحاظ تاریخی، وزنه ها و قابلیت های بسیار اساسی داریم که مثلاً به مکتب مشاء ارسطو بازمی گردد. به این ترتیب، می بینیم جریان هایی که در قرن هجدهم صورت می گیرد، مؤید مباحث نظری است.

    * به نظر می رسد با ورود به قرن هجدهم، این بحث به طور جدی متحول می شود و نزدیکی بین تاریخ و نظریه، که بدان اشاره کردید، به شکل بارزی قابل مشاهده است.

    از اواسط قرن هجدهم، یعنی از اویل سال های ۱۷۶۰ به بعد، ما با ظهور جریانی سروکار داریم که این جریان هم به نوعی مؤید خصلت های نظری تاریخ نگاری و فلسفیدن در حوزۀ تاریخ است؛ یعنی برآمدن آنچه به عنوان مکتب تاریخی گری یا مکتب اصالت فهم تاریخ یا اصالت امر تاریخی است. باید توضیح داد که مفهوم تاریخی گری یا هیستوریسیزم و هیستوریسم با کاری که کارل پوپر انجام داده، متأسفانه مشوه شده است. در واقع پوپر با طرح تاریخی گری و اطلاق آن به یک سری جریانات مشخصی که برای تاریخ قانون مندی و غایت و مبدأ و مقصد قائل اند و برای تاریخ و حرکت های تاریخ، فرجام و قانون مندی تکاملی در نظر می گیرند، امر اصالت تاریخ را مشوه کرده و موجب خلط آن در جامعۀ انگلیسی زبان شد که همین خلط در جامعۀ فارسی زبان نیز وارد شد. درحالی که ما می دانیم در دهۀ ۱۹۷۰ وقتی که کتاب «فقر تاریخی گری» یا «The Poverty of Historicism» چاپ شد، نقدهای بسیار زیادی نوشته شده بود مبنی بر اینکه تاریخی گری به معنای انحصاری ای که شما می گویید نیست، چون موجب شد تاریخی گری به رویکردهای بسیار پایین تر تقلیل پیدا کند.

    ادامه دارد ...



    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4666
    دفعات دیده شده: 75 | آخرین مشاهده: 5 ساعت پیش