فراخوانی ...
انجمن ایرانی تاریخ
چهره دوگانه اکتبر سخنرانی بابک احمدی و محسن حکیمی در همایش بازخوانی انقلاب روسیه و تأثیرات آن بر ایران؛ چاپ RSS
  • چهره دوگانه اکتبر 
سخنرانی بابک احمدی و محسن حکیمی در همایش بازخوانی انقلاب روسیه و تأثیرات آن بر ایران؛ چهره دوگانه اکتبر
    سخنرانی بابک احمدی و محسن حکیمی در همایش بازخوانی انقلاب روسیه و تأثیرات آن بر ایران؛

    دوشنبه 1 آبان 1396 ساعت 12:36

    مفهوم دیکتاتوری پرولتاریا خطری بود که بلشویک ها به آن دامن زدند. ریشه این مفهوم در خود مارکس است. این روزها مارکسیست های پیشرو و انتقادی بر این باورند که مارکس سازنده این مفهوم نبود. چنین نیست. این مفهوم را کارل مارکس ساخت و هرگز نمی توان فهمید معنای دقیقش چیست. اگر پرولتاریا اکثریت جامعه است، چه نیازی به دیکتاتوری است. به علاوه دیکتاتوری اکثریت هم مذموم است.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از شرق گزار شم دهد؛

    همایش دو روزه «صد سال پس از انقلاب ۱۹۱۷» چهارشنبه و پنجشنبه هفته گذشته از سوی انجمن علوم سیاسی ایران در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد. محور این همایش بازخوانی انقلاب روسیه و تأثیرات آن بر ایران بود. در برنامه روز اول نام ابراهیم توفیق و احسان شریعتی آمده بود ولی آنها از غایبان برنامه بودند. سخنران افتتاحیه بابک احمدی بود. پس از او گودرز رشتیانی درباره نقش انقلاب اکتبر در تاریخ نگاری و محسن حکیمی درباره نقش آن در جنبش کارگری صحبت کردند. در روز دوم این همایش نیز مجید مددی، جهانگیر معینی علمداری، حافظ موسوی و دیگران سخنرانی کردند. آنچه در ادامه می خوانید، متن کامل سخنرانی بابک احمدی و محسن حکیمی است.

     

    وضع جنبش کارگران اروپا پیش از انقلاب اکتبر ١٩١٧ در روسیه

    انقلاب اکتبر پیشینه ای دارد که باید هم از نظر عینی و هم به لحاظ ذهنی بررسی و روشن شود این انقلاب کارگری بر کدام بسترهای تاریخی شکل گرفت. خاستگاه جنبش طبقه کارگر به مثابه یک نیروی اجتماعی کشور انگلستان است، زیرا این جنبش زاییده مناسبات سرمایه داری است و پیشرفته ترین نوع این مناسبات در قرن نوزدهم و در انگلستان پدید آمد. انقلاب صنعتی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم در انگلستان شکل گرفت و طبیعی بود که این انقلاب جنبش کارگری را به عنوان پیامد خود پدید آورد. این جنبش تشکل هایی را به وجود آورد که کلوب، باشگاه یا انجمن نامیده می شدند، تشکل هایی که با همان سرعتِ رشد انقلاب صنعتی گسترش می یافتند و خواسته های کارگری را از طبقات حاکم طلب می کردند. گسترش سریع دامنه این تشکل ها حکومت انگلستان را مجبور کرد تشکل کارگری را ممنوع کند. به این ترتیب، در سال ١٧٩٩ مجلس انگلستان با تصویب قانون ایجاد هرگونه تشکل کارگری را ممنوع کرد. پس از تجربه ناکام و بی ثمر «ماشین شکنی» بود که کارگران انگلستان به تدریج به این فکر افتادند که همان گونه که سرمایه داران از تشکل سراسری خود یعنی دولت برخوردارند کارگران نیز باید با سازمان یابی سراسری، اعتصاب، مبارزه متحدانه و متشکل خود خواست هایشان را به دست آورند.

    نطفه اتحادیه های کارگری و تلاش برای سراسری کردن آنها به این صورت بسته شد. کارگران خواستار لغو قانون منع تشکل شدند و از دولت خواستند سازمان یابی کارگران را به رسمیت بشناسد. به این ترتیب، بر اثر مبارزات کارگران انگلستان، در سال ١٨٢٤ قانونی تصویب شد که تشکل کارگری را به رسمیت می شناخت، و در پی آن اتحادیه های کارگری – که عمدتا حرفه ای بودند – یکی پس از دیگری تشکیل شدند.

    مهم ترین اقدام اتحادیه های کارگری برای رسیدن به خواست های کارگران اعتصاب بود، یعنی در عرصه اقتصادی با هدف حفظ سطح دستمزدها با کارفرمایان مبارزه می کردند، زیرا سرمایه داران مدام در پی کاهش سطح دستمزد کارگران بودند و کارگران نیز برای مقاومت وسیله ای جز اتحاد و اعتصاب نداشتند. اما این مبارزه جنبه صرفا اقتصادی داشت و مبارزه صرفا اقتصادی نیز در نهایت به زیان کارگران تمام می شد، زیرا نیاز سرمایه داران را در جایگزینی کارگر با ماشین تشدید می کرد که خود باعث تشدید بی کاری می شد. علت دیگرِ عبور کارگران از اعتصاب صرفا اقتصادی و ورود به مبارزه سیاسی این بود که اگرچه کارگران با اعتصاب خود کارفرما را مجبور به اجرای خواسته هایشان می کردند، اما همین که اعتصاب تمام می شد کارفرما دوباره به حالت اول باز می گشت و به قول و قرارهایش پشت پا می زد، زیرا قانونی وجود نداشت که او را موظف به اجرای تعهداتش کند.

    مجموع این عوامل باعث شد که کارگران از عرصه اقتصاد وارد قلمرو سیاست شوند. بنابراین ورود کارگران به مبارزه سیاسی در چارچوب قانون و برای حضور در پارلمان اجتناب ناپذیر بود. اما در این میان مانعی وجود داشت؛ کارگران برای فرستادن نماینده خود به مجلس باید حق رأی می داشتند، درحالی که در آن زمان کارگر انگلیسی از این حق برخوردار نبود. چنین بود که جنبشی شکل گرفت معروف به جنبش چارتیسم (Chartism). اوج جنبش چارتیسم دهه ٤٠ قرن نوزدهم بود. اما این جنبش به هیچ یک از خواست هایش نرسید. بعدها در دهه ٦٠  قرن نوزدهم بود که بخش رفرمیست بورژوازی که منافع سرمایه داری انگلستان را در گرو اصلاحات می دید بیشتر خواست های چارتیست ها را برآورده کرد. اما پیش از آن، یعنی در دهه ٥٠، جنبش چارتیستی رو به افول گذاشته و جای خودش را به جنبش اتحادیه ای داده بود، جنبشی که مهم ترین دستاورد اقتصادی اش برای طبقه کارگر تحقق ٩ ساعت کار روزانه در اواخر دهه ٥٠  بود.

    اما ویژگی مهم جنبش اتحادیه ای انگلستان در دهه های ٥٠ و ٦٠  قرن نوزدهم دخالت در سیاست بین المللی بود. در آن برهه زمانی سه رویداد سیاسی با ابعاد جهانی هم زمان در ایتالیا، آمریکا و لهستان در جریان بود: جنبش اتحاد و یکپارچگی ایتالیا به رهبری گاریبالدی و ماتسینی، جنبش ضدبرده داری آمریکا به رهبری آبراهام لینکلن، و مبارزه مردم لهستان برای رهایی از یوغ روسیه تزاری. اتحادیه های کارگری در این هر سه رویداد سیاسی دخالت کردند. این تشکل ها جدا از اینکه برای حفظ دستمزدها و کاهش ساعت کار مبارزه می کردند، در این زمینه های سیاسی نیز با کارگران کشورهای دیگر مبارزه متحد و همبسته ای را پیش می بردند. جریان حاکم بر جنبش چارتیستی طرفداری از دموکراسی سیاسی بود.

    اما در این جنبش جناحی نیز وجود داشت که برای دموکراسی اجتماعی یعنی سوسیالیسم مبارزه می کرد. این گرایش ضدسرمایه داری در جنبش اتحادیه ای نیز وجود داشت، هرچند نه به شدت و پیگیری جناح چپ چارتیسم. همین گرایش ضدسرمایه داری در جنبش اتحادیه ای بود که مارکس را به ارتقای جنبش اتحادیه ای به یک جنبش سازمان یافته ضدسرمایه داری امیدوار کرده بود. و چنین بود که وقتی در سال ١٨٦٤ فعالان جنبش اتحادیه ای از کشورهای انگلستان، فرانسه، آلمان، ایتالیا و لهستان از مارکس برای شرکت در نشستی با موضوع مبارزه با سلطه روسیه تزاری بر لهستان دعوت کردند او پذیرفت و در این همایش شرکت کرد، همایشی که به بنیان گذاری انترناسیونال اول انجامید که درواقع ادامه گرایش ضدسرمایه داری جنبش چارتیست ها در مقیاسی بین المللی بود.

    انترناسیونال اول از سال ١٨٦٤ تا ١٨٧٢ به مدت هشت سال توانست حرکت های بسیاری را، هم در زمینه اقتصادی و هم در زمینه سیاسی، سازمان دهد و جنبش اتحادیه ای را به سطح جنبش ضدسرمایه داری ارتقا دهد و، مهم تر از آن، بر اساس شعار «رهایی طبقه کارگر به نیروی خودِ این طبقه» این جنبش را متکی به خود کند. اما شکست کمون پاریس در سال ١٨٧١ – کمونی که در جریان آن کارگران پاریس توانستند برای دو ماه قدرت سیاسی را به چنگ آورند - رهبران اتحادیه های کارگری انگلستان را به هراس و عقب نشینی و درنهایت پیوستن به بورژوازی لیبرال واداشت. از اینجا به بعد، یعنی پس از شکست کمون پاریس، شاهد افت انترناسیونال اول هستیم، و به این ترتیب جنبش اتحادیه های حرفه ای انگلستان، که برای هشت سال به سطح یک جنبش سازمان یافته و سرمایه ستیز ارتقا یافته بود، به علت ضعف های تاریخی خود راه افول و پیوستن به بورژوازی لیبرال را پیمود.

    پس از شکست کمون پاریس و تعطیل انترناسیونال اول شاهد سیری هستیم که در تداوم خود و از طریق حلقه واسط حزب سوسیال دموکرات آلمان به دگردیسی و استحاله کامل جنبش ضدسرمایه داری طبقه کارگر می انجامد، به این معنی که از یک سو کمونیسم مارکس به ایدئولوژی مارکسیسم تبدیل می شود و، از سوی دیگر، چیزی به نام «جنبش کمونیستی» و «حزب کمونیست» (که در آن زمان «سوسیال دموکراسی» نامیده می شد) بر فراز سر جنبش کارگری قرار می گیرد، و سرانجام اینکه به نام نظام سوسیالیستی و کمونیستی افق و چشم اندازی برای طبقه کارگر تعیین می شود که چیزی جز سرمایه داری دولتی نیست. تا آنجا که به جنبه نظریِ انقلاب اکتبر مربوط می شود، این انقلاب ادامه همین سیر است، سیری که نظریه پردازان اصلی آن به ترتیب عبارتند از انگلس، کائوتسکی، پلخانف و سرانجام لنین.

    انقلاب اکتبر ١٩١٧ در  روسیه

    پیش از کمونیسم مارکس، انواع و اقسام کمونیسم و سوسیالیسم در برخی از جوامع اروپایی مطرح شده بود، از فئودالی و بورژوایی و خرده بورژوایی گرفته تا یوتوپیایی و ناکجاآبادی. این جنبش ها بیان آمال و آرمان های اقشار و طبقات غیرکارگری در پوشش دفاع از کارگران بودند، اقشار و طبقاتی که می کوشیدند ایده ها و اهداف خود را از طریق جنبش کارگری در جامعه پیاده کنند. تفاوت و تمایز کمونیسم مارکس با این جنبش ها در این بود که نمی خواست ایده خاصی (مثلا نظرات مارکس) را به درون جنبش کارگری ببرد بلکه، برعکس، موجودیت و هویت و دیدگاه های خود را از این جنبش می گرفت. مارکس می گفت کمونیست ها اصول خود را از دل اصول خودِ دنیا بیرون می کشند و به کارگران نمی گویند «مبارزه خود را رها کنید؛ اصول مبارزه را ما به شما می دهیم». کمونیست ها فقط آنچه را که طبقه کارگر انجام می دهد به او نشان می دهند و لزوم این خودآگاهی را برای رهایی کارگران به نیروی خود گوشزد می کنند.

    بازهم به زبان خود مارکس، جنبش کارگری پراکسیس «درخودِ» طبقه کارگر است، پراکسیسی که با «برای خود» (خودآگاه)شدن کمونیستی می شود.

    به این معنا، به نظر مارکس، هر کارگری یک کمونیست «درخود» و هر کمونیستی یک کارگر «برای خود» است. جوهر این کمونیسم، همان گونه که پیش تر اشاره کردم، رهایی کارگران به نیروی خود آنها بود.

    اما پس از مارکس، کمونیسم او به مارکسیسم و نظریه ای تبدیل شد که باید به درون جنبش کارگری برده می شد و این جنبش به قالب آن در می آمد و درواقع نجات خود را از آن طلب می کرد. این نظریه یا نظام فکری را نخست انگلس در کتاب «آنتی دورینگ» مطرح کرد و نام آن را «جهان بینی مارکسیستی» گذاشت. به نظر انگلس، مارکسیسم علمی است که از سه جزء فلسفه و اقتصاد و سیاست تشکیل شده است. سپس کائوتسکی در «برنامه اِرفورت» گفت این علم مستقل از مبارزه طبقاتی کارگران به وجود می آید، محصول افکار دانشوران بورژواست و باید از بیرون به درون جنبش کارگری برده شود، تا از تلفیق آن با این جنبش حزب سوسیال دموکرات به وجود آید. لنین در کتاب «چه باید کرد؟» این نظریه کائوتسکی را به تفصیل و در جزئیات شرح داد و آن را به مبنای تشکیل حزب سوسیال دموکرات روسیه تبدیل کرد. پیش از او، پلخانف با طرح مباحث فلسفی بر اساس نظرات انگلس و فویرباخ، مبنای محکمی به مارکسیسم روسی داده بود.

    به این ترتیب، همه چیز برای طرح چیزی به نام «ایدئولوژی سوسیالیستی» آماده شد، ایدئولوژی ای که «حزب کمونیست» باید بر مبنای آن تشکیل می شد که به نوبه خود با به دست گرفتن قدرت سیاسی باید اصول ایدئولوژی سوسیالیستی را در جامعه پیاده می کرد. روشن است که در اینجا با سیری یکسره متفاوت از جنبش کارگری در انگلستان روبه رو هستیم؛ در آنجا تشکلی از دل خود جنبش کارگری بیرون می آید و سپس ارتقا می یابد و در هیئت انترناسیونال اول به تشکل ضدسرمایه داری تبدیل می شود، که تبلور مادی مبارزه برای رهایی کارگران به نیروی خود آنهاست، اما در اینجا حزبی بر اساس نظریه ای بیرون از جنبش کارگری به وجود می آید و با تکیه بر جنبش کارگری و به عنوان منجی آنان قدرت سیاسی را به دست می گیرد تا اصول یک ایدئولوژی را در جامعه پیاده کند. پیداست که سیر دوم محصول دگردیسی و استحاله و درواقع پسرفت سیر اول است. آنچه که در سیر نخست پشت سر گذاشته شده و نفی شده بود، یعنی آویزان شدن طبقه کارگر به این یا آن ایدئولوژی و مبارزه فرقه ای و توطئه گرانه «انقلابیون حرفه ای» برای پیاده کردن اصول ایدئولوژیک، در سیر دوم احیا می شود. به این ترتیب، نتیجه دگردیسی کمونیسم مارکس، ایدئولوژیک کردن و حزبی کردن (یا فرقه ای کردن) جنبش کارگری روسیه بود.

    نکته مهم دیگر اینکه اگرچه در ظاهر حزب بلشویک قرار بود با سرمایه داری مبارزه کند اما اگر به جزئیات نقد لنین بر سرمایه داری توجه کنیم، می بینیم که نظریه او شکل دیگری از سرمایه داری یعنی سرمایه داری دولتی را فرمول بندی می کند، فرمولی که فقط نام سوسیالیسم را بر خود دارد. لنین بر این عقیده بود که محور و اساس سرمایه داری بازار است؛ اگر بازار را از میان برداریم و «دولت کارگری» را به جای آن بگذاریم به سوسیالیسم دست پیدا کرده ایم. درحالی که ، همان گونه که دیدیم، شوروی با آنکه در حکومت ٧٠ساله خود بازار را از میان برداشت، اما از آنجا که کارگران بازهم مجبور بودند نیروی کار خود را (به جای بخش خصوصی به دولت) بفروشند از درون همان سرمایه داری دولتی سرانجام مناسبات بازار بیرون زد و این حکومت و اقمار آن را به صورت انفجاری از هم پاشاند.

    بنابراین انقلاب اکتبر، انقلابی کارگری که به ویژه بر اثر جنگ جهانی اول پیش تر طومار استبداد تزاری را در هم پیچیده بود، زیر سلطه جریانی سیاسی قرار گرفت که محصول پسرفت کمونیسم مارکس بود و سه مشخصه مهم داشت: ایدئولوژیک کردن جنبش کارگری؛ حزبی کردن آن؛ و نشاندن سرمایه داری دولتی به جای سرمایه داری خصوصی به نام و زیر پوشش سوسیالیسم. درواقع آنچه لنین از آن به عنوان «دیکتاتوری پرولتاریا» نام می بُرد چیزی جز دیکتاتوری حزب بلشویک نبود. عاملی که طبقه کارگر روسیه را به عرصه سیاست آورد تضادهای درونی نظام سرمایه داری و به ویژه بحران خاص جنگ جهانی اول بود، منتها از آنجا که این طبقه نتوانست روی پای خودش بایستد، رهبری بلشویک ها را پذیرفت و به عامل اجرای سیاست های آنها تبدیل شد. البته این فرایند بدون مقاومت و مبارزه کارگران عملی نشد و حزب بلشویک درنهایت پس از پشت سرگذاشتن وقایعی چون قیام کرونشتات و سرکوب اپوزیسیون های کارگری و رفرم «نپ» (سیاست نوین اقتصادی) توانست قدرت و سلطه خود را تثبیت کند.

    اما واقعیت این است که جنبش کارگری روسیه نیز افقی متمایز و مجزا از افق حزب بلشویک نداشت. تشکل هایی نیز که این جنبش به نام «ساویت» ایجاد کرد (که در فارسی به نادرستی به «شورا» ترجمه شده است) نه تشکل های ضدسرمایه داری بلکه تشکل های نمایندگان احزاب سیاسی (به طور مشخص سه حزب «انقلابیون سوسیالیست»، منشویک ها و بلشویک ها) بودند که بعدا اکثریت آنها تبدیل به ابزار دست بلشویک ها برای رسیدن به قدرت سیاسی شدند. حزب بلشویک خود حزب کوچکی بود که به قول لنین باید از طریق «تسمه نقاله» ها به توده کارگران وصل می شد. این تسمه نقاله ها همان تشکل های کارگری روسیه بودند: اتحادیه های کارگری، ساویت ها و کمیته های کارخانه. با تکیه بر همین تشکل ها بود که حزب بلشویک به قدرت رسید، اما همین که به قدرت رسید آنها را یکی یکی منحل و در بوروکراسی عظیم دولتی و دیکتاتوری حزب بلشویک مستحیل کرد. با این همه و به رغم تمام این نقاط ضعف تاریخی، انقلاب اکتبر دستاوردی تاریخی بود و باید تحقق می یافت تا همچون آینه جامعه روسیه و به ویژه طبقه کارگر این کشور را به خودِ او نشان دهد.

    تأثیر انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری ایران

    در ایران سرمایه داری از بالا شکل گرفت و همچون سرمایه داری انگلستان خودپو و از پایین نبود. دولت های ایران در اوایل قرن بیستم عمدتا زیر سلطه روسیه تزاری بودند، اما انگلستان با حمایت از بورژوازی (ضمن حفظ رابطه با نیروهای ماقبل سرمایه داری) به تدریج سلطه خود را بر این حکومت ها تثبیت کرد. البته فروپاشی تزاریسم و سپس پیروزی انقلاب اکتبر در ازمیان رفتن قدرت روسیه تزاری در ایران و جایگزینی آن با سلطه انگلستان نقش تعیین کننده ای داشت. پیش از قرن بیستم نیز کشورهای استعماری دیگر در ایران حضور داشتند، اما در آن مقطع (مقطع انقلاب مشروطیت و پس از آن) قدرت های فائقه خارجی در ایران روسیه تزاری و انگلستان بودند. پشتوانه خارجی اصلی حکومت های ارتجاعی قاجاریه روسیه تزاری بود. انگلستان اما سیاست ماهرانه تر و زیرکانه تری داشت و خودش را با اپوزیسیون مشروطه خواه همسو می کرد، زیرا می خواست مناسبات بورژوایی در ایران رشد کند. بنابراین به تبع قدرت و حمایت انگلستان بورژوازی ایران نیز رشد کرد. یعنی سرمایه داری از بالا بسط داده شد و بدیهی است که بین سرمایه داری ای که از اعماق جامعه بیرون می آید و بر اثر انقلاب صنعتی رشد می کند با سرمایه داری ارتجاعی - بوروکراتیکی که از بالا و به دست یک قدرت استعمارگر به وجود می آید تفاوت زیادی وجود دارد. به همین دلیل، جنبش کارگری به صورتی که در انگلستان شکل گرفت، در ایران پا نگرفت. جمع های ضعیفی به صورت محافل کارگری وجود داشتند که بعدها به تدریج به اتحادیه های کارگری تبدیل شدند که رفته رفته تحت تأثیر فضای ناشی از انقلاب اکتبر گسترش یافتند.

    اولین کسانی که با انقلاب اکتبر آشنا شدند و ایده های آن را با خود به ایران آوردند کارگران مهاجری بودند که برای کار به مناطق نفت خیز باکو می رفتند. درواقع نطفه جمع ها و اتحادیه های کارگری با واردشدن افکار سوسیال دموکراتیک و سپس بلشویکی از سوی کارگران نفتی باکو بسته شد. تشکل هایی که تا قبل از انقلاب اکتبر در فاصله ١٩٠٥ تا ١٩١٧ شکل گرفتند، بیشتر تحت تأثیر اندیشه سوسیال دموکرات ها بودند منتها پس از پیروزی انقلاب اکتبر فضا کاملا تغییر کرد و «حزب عدالت» شکل گرفت که در کنگره دوم به «حزب کمونیست» (یا آن گونه که بنیان گذارانش می گفتند «فرقه کمونیست») تغییر نام داد و الگوی آن همان حزب بلشویک بود. از اینجا به بعد شاهد تأثیر انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری ایران هستیم. رضاشاه حزب کمونیست و دیگر گروه های چپ را، از جمله گروه ارانی، سرکوب کرد. دو سال بعد از شهریور ١٣٢٠ و سقوط رضاشاه «حزب توده» شکل گرفت که اول حزبی سوسیال دموکرات به رهبری سلیمان میرزا اسکندری بود ولی بعدها خودش را کاملا با الگوی حزب بلشویک منطبق کرد به طوری که تمام دستورات را از شوروی می گرفت. حزب توده مجرای انتقال شکل دگردیسی یافته کمونیسم مارکس در شکل عریان و یکسره سرکوبگرانه آن یعنی بلشویسم استالینی بود. این شکلِ آشکارا سرکوبگرانه و به تمامی سرمایه دارانه علاوه بر همه معایبی که در مورد حزب بلشویک لنینی به آنها اشاره کردم، عیب دیگری هم داشت و آن تلاش برای گوش به فرمان کردن و وابسته کردن مطلق جنبش کارگری ایران به حکومت شوروی بود، تا حدی که این حزب در پوشش عوام فریبانه «انترناسیونالیسم پرولتری» کارگران وابسته به خود را به خیابان ها می آورد و آنها را وامی داشت که از دولت ایران بخواهند امتیاز نفت شمال را به شوروی بدهد. به این ترتیب، در کنار ایدئولوژیک کردن و فرقه ای کردن جنبش اجتماعی طبقه کارگر ایران، یکی دیگر از تأثیرات منفی انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری در ایران تبدیل کارگران به پیاده نظام «ضدامپریالیستی» اردوگاه شوروی در مبارزه برای تقسیم مناطق تحت نفوذ و تسویه حساب با دولت انگلستان و سپس دولت آمریکا بود.

    بی تردید انقلاب اکتبر به عنوان پدیده ای اجتماعی تأثیرات مثبت هم بر جنبش کارگری ایران داشت. این انقلاب طبقه کارگر ایران را وارد عرصه سیاست کرد و باعث شد کارگران به سازمان یابی خویش بپردازند. همچنین این باور را در کارگران تقویت کرد که طبقه کارگر می تواند با حکومت های سرمایه داری مبارزه کند و آنها را به زیر بکشد. درواقع انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری ایران تأثیری دوگانه داشت. از یک سو این جنبش را سیاسی کرد و تشکل یابی را در آن رواج داد و از سوی دیگر آن را به بند ایدئولوژی و حزب سیاسی و بدین سان تلاش برای برپایی سرمایه داری دولتی در پوشش سوسیالیسم کشاند.

    به دنبال تحولات و انشعاباتی که در اردوگاه کشورهای مارکسیستی و لنینیستی صورت گرفت و چین از شوروی جدا شد، در ایران نیز انشعابی در حزب توده صورت گرفت و «سازمان انقلابی حزب توده» از آن جدا شد. پس از آن نیز چپ در ایران خود را به شکل جنبش چریکی نشان داد که بیشتر از چپِ کشورهای آمریکای لاتین و انقلابیونی چون فیدل کاسترو و چه گوارا تأثیر می گرفت. سپس مشی چریکی به نقد کشیده شد و از دل این نقد سازمان ها و احزاب دیگر بیرون آمدند. این سازمان ها و احزاب نیز همچون حزب کمونیست و حزب توده هیچ کدام نقدی بر مارکسیسم و لنینیسم نداشتند. به رغم اختلافات درونی که در جنبش چپ به وجود آمد، همه اجزای این جنبش در مورد وفاداری به مارکسیسم و لنینیسم اتفاق نظر داشتند و دارند و خود را ادامه دهنده راه انقلاب اکتبر می دانستند و می دانند. درواقع آنها همه فرایند ایدئولوژیک شدن کمونیسم مارکس و حزبی شدن جنبش اجتماعی طبقه کارگر ایران را ادامه دادند که همچنان شاهد آن هستیم.

    درمجموع و به عنوان کلام آخر باید گفت انقلاب اکتبر در کنار تأثیرهای مثبتی که بر جنبش کارگری ایران داشت، با ایدئولوژیک کردن و حزبی کردن و به این ترتیب آویزان ساختن این جنبش به ایدئولوژی و احزاب سیاسیِ غیرکارگری آن را بیش ازپیش با نیروی رهایی بخش خود بیگانه کرد. ایدئولوژی و حزب سیاسیِ زاییده آن ایدئولوژی – اعم از راست و چپ - طبقه کارگر را ضعیف و ناتوان می خواهد تا این طبقه نجات خود را از آن ایدئولوژی و آن حزب سیاسی طلب کند. طبقه کارگر چنانچه بخواهد از پس سرمایه داری برآید باید دست رد بر سینه هرگونه ایدئولوژی و هرگونه حزب سیاسی بزند و با اتکا به نیروی خویش خود را به صورت شورایی سازمان دهد. همان گونه که جنبش روشنگری در قرن هجدهم به انسان آموخت که جرئت اندیشیدن به خود دهد، تجربه انقلاب اکتبر نیز این درس اساسی را به کارگران ایران و جهان می دهد: جرئت کنیم و روی پای خود بایستیم!

     

    بابک احمدی: بازخوانی انقلاب روسیه از دیدگاه منافع توده ها

    صحبت من عمدتا درباره ایران نیست، درباره انقلاب ١٩١٧ روسیه است؛ رویدادهای اکتبر آن سال، نظام سیاسی، اقتصادی، فرهنگی ای که پس از آن ساخته شد، و اهمیت، دشواری ها، کمبودها و نقش بین المللی اش. آنچه می گویم صحبتی است مقدماتی و بعد از من دوستان دیگر به طور تخصصی درباره تأثیر انقلاب اکتبر بر ایران صحبت می کنند. دوست نازنین و قدیمی ام آقای حکیمی درباره سندیکالیسم و جنبش کارگری ایران و دوست عزیز دیگرم آقای حافظ موسوی درباره تأثیرش بر ادبیات ایران. حیف که آقای کاوه بیات نیامد چون او در این زمینه مطالعه زیادی دارد و در جنبه های سیاسی آن به ویژه احزاب چپ در ایران و چگونگی برآمدن، قدرت گرفتن ، و شکست آنها صاحب نظر است.

    چه کمونیست باشیم چه نباشیم، چه طرفدار کمونیسم باشیم چه دشمن آن، چه کار دانشگاهی بکنیم یا نه باید اعتراف کنیم که اتفاقی که در ١٩١٧ در روسیه رخ داد یکی از بزرگ ترین رویدادهای قرن بیستم بود به اعتبار تأثیری که بر این قرن گذاشت. کمتر حادثه و انقلابی در آن قرن بازتابی چنین بین المللی داشت، شرایط ویژه بازار سرمایه داری مستلزم این بود که مبارزه علیه آن مبارزه ای بین المللی شود. آرزوی بزرگ ترین شخصیت هایی که اکتبر را ساختند انقلاب بین المللی یا انقلاب جهانی بود؛ اصطلاحی که در آثار آن دوره لنین، تروتسکی و بوخارین بارها تکرار شده است. با اینکه چنین انقلابی روی نداد، اما اکتبر بر انقلاب های زیادی در قرن بیستم و تحولات فکری و صحنه سیاست بین الملل بعد از خود تأثیر گذاشت، به خصوص بعد از پایان جنگ جهانی دوم که اروپای شرقی، ویتنام، کره و مهم تر از همه چین به شیوه ای پیوستند که بلشویک ها در روسیه پیشنهاد و عملی کرده بودند، و بنا به اصطلاح رایج آن دوران اردوگاهی ساختند که تقریبا یک سوم از جمعیت جهان را دربر می گرفت و بخش مهمی از تولید اقتصادی دنیای آن روز را به وجود آورد. این نیروی عظیم با قدرت ایدئولوژیک خود که ریشه در یکی از مهم ترین مکتب های فکری دو قرن اخیر اروپا داشت طبیعتا تأثیر عظیمی بر اذهان، اعمال و خواسته ها گذاشت و نمی توان از آن به آسانی گذشت.

    این رویداد از جهت دیگری هم اهمیت دارد. اگر برای تاریخ نگاران سیاست بین المللی یا اقتصاددانان مسائلی مهم بود مثل ساختن اقتصاد استوار بر برنامه ریزی توسط یک و فقط یک حزب، تمرکز نیروهای تولید در دست دولت و پیشبرد آنچه سوسیالیسم می نامیدند، برای نیروهای واقعی زندگی اجتماعی، توده ها، آدم هایی که کار می کنند، آدم هایی که استثمار می شوند، آدم هایی که آرزوها و امیدهایی دارند برای زندگی در جهانی بهتر، آدم هایی که از تبعیض طبقاتی رنج می برند، برای این آدم ها هم اکتبر اهمیت کلیدی داشت چون چشم انداز نوع دیگری از زندگی را باز کرد و بست. اما آنچه گشود تأثیر زیادی بر نیروهای اصلی زندگی اجتماعی داشت؛ بر زحمتکشان و تولیدکنندگان مستقیم، به عبارت بهتر آدم های رادیکال، سوسیالیست، آنارشیست، کمونیست و به تدریج فمینیست، و سپس آدم هایی که خواهان زندگی بهتر از دیدگاه بوم شناسی و محیط زیست هستند. کلا هر نیروی رادیکالی دیگر بعد از آن نمی توانست نسبت به انقلاب ١٩١٧ و به ویژه آنچه در اکتبر روی داد بی تفاوت بماند. دست کم دو قرن است این ایده که نظام سرمایه داری باید عوض شود، که در تز یازدهم مارکس با عنوان تغییر جهان آمده، در میان نیروهای رادیکال جایگاه ویژه ای دارد.

    از درون خود جریان انقلاب فرانسه نیروهایی پیدا شدند که می دیدند تسخیر قدرت سیاسی به دست سرمایه داران خطرناک است. احساس می کردند جهان بدی شروع شده. احساس می کردند که گوشت دم توپ شده اند؛ آنها انقلاب را به پیش بردند اما میوه چینان انقلاب یک طبقه استثمارگرند. شخصیت بزرگی مثل بلانکی معرف هستی چنین فکری در انقلاب فرانسه است. از آنجا به بعد تا امروز این ایده هست چون در سطح جهان استثمار، فقر، نابرابری اجتماعی و ظلم هست.

    دنیای ما با شکست دستاوردهای اکتبر دنیای بدون آرمانی شده، ولی فارغ از نیروهای رادیکال و چپ نیست. در لحظات تاریخی ای که ما در آن به سر می بریم، یعنی درحالی که سرمایه داری در دل یکی از بزرگ ترین بحران های مالی و اقتصادی خود به سر می برد و در منطقه ما خون به پا کرده، درحالی که تصویر پسرک پناهنده سوری که موج ها جسد او را به ساحل آورده اند تصویر واقعی منطقه ما است، درحالی که سیل پناهنده ها، بحران محیط زیست، فقر و مصیبت وجود دارد تصور اینکه سوسیالیسم مرده شوخی است. آنچه اکتبر از آن یاد می کرد همچنان به شکل های متنوعی در دل توده ها زنده است. در عین حال اکتبر چندان دستاوردهای مثبتی نداشت و جنبه های منفی آن را نمی توان از نظر دور کرد و یقینا ایدئولوگ های بورژوازی نیز به طور خستگی ناپذیری از آنها یاد می کنند. ولی به هر حال تجربه ای بود. سرمایه داری برای پدیدآمدن بارها و بارها شکست خورد؛ در این شهرک، در آن جمهوری کوچک، پدید آمد و رفت تا بالاخره جهانگیر شد. برای سوسیالیسم نیز می توان چنین امکانی قائل شد. می آید و شکست می خورد، مثل کمون پاریس، سه ماه تلخ، سه ماه با سرنوشت تراژیک. سه ماه برای اینکه یک تجربه از دیکتاتوری پرولتاریا ساخته شود، بسیار کم بود، سه ماه برای اینکه نظریه پردازان بزرگی از دوران کمون بتوانند درباره اش تئوری بدهند و بحث کنند زمان خیلی کمی بود. ولی در اکتبر چیزی باز شد که هفت دهه با فرازونشیب در یک گستره بین المللی به طول انجامید، با احزاب کمونیست و روشنفکران بی شمار غربی که به آن آرمان و اردوگاه دل سپرده بودند و هنوز هم با بازمانده هایی از آن وجود دارد. پس اکتبر پدیده بسیار پیچیده ای است. دو سویه دارد: یک سویه صدای آرمانخواهی میلیون ها و نسل پشت نسل آدم هایی هستند که از آزادی و برابری یاد می کردند و پشتوانه اش نیز یکی از محکم ترین تئوری هایی است که در فرهنگ غرب ساخته شده یعنی نظریه مارکس. از سوی دیگر آن قدر فاجعه به بار آورد که دفاع از آن دشوار باشد، حتی برای ستایشگران و مقلدانش. اتحاد شوروی هنوز برقرار بود که انتقاد از خود در آن شروع شد، در کنگره بیستم حزب کمونیسم در ١٩٥٦، خروشچف تحت عنوان کیش شخصیت علیه استالین به پاخاست اما نه چندان رادیکال که راهی عوض شود. اعتراض او بیشتر علیه سنتی بود که از اکتبر به بعد باقی مانده بود. استالینیسم در بنیان خود باقی ماند تا اینکه در ١٩٩٠ نابود شد و به شکل تلخی از درون پاشید. پس باید این رویداد را جدی تر ببینیم. اگر به نیروهای رادیکال دلبستگی داریم، اگر با سرمایه داری و تمامی ترفندهای ایدئولوژیک لیبرالیسم اش همبستگی نداریم، اگر خواهان زندگی در جهانی هستیم که در آن ظلم، اجحاف، استثمار، بندگی انسان به دست انسان، بندگی مدرن وجود نداشته باشد و اگر می خواهیم به اندیشه های یکی از بزرگ ترین متفکران قرن نوزدهم یعنی مارکس و اندیشه دیگر پیشروان آن دوران بازگردیم، باید خوانشی انتقادی از اکتبر داشته باشیم. خواه چپ باشیم و خواه راست، نمی توانیم اکتبر را بپذیریم یا رد کنیم، این چهره دوگانه بسیار پیچیده است. اکتبر برای نخستین بار برای دهه ها استقرار نوع دیگری از زندگی اجتماعی و اقتصادی راه باز کرد و این مسئله کمی نبود. این انقلاب در سراسر گیتی، در تغییر اندیشه ها و فکرها اثر گذاشت و باقی ماند. نمی شود به جهان آینده فکر کرد بدون آنچه در اکتبر اتفاق افتاد.

    سه انحراف اصلی

    صحبتم را متمرکز می کنم بر سه انحراف اصلی که از بدو تسخیر قدرت توسط بلشویک ها پدید آمد و بالاخره آن را نابود کرد. این سه ایده و رویکرد عملی استوار بر آنها به واقع گسست از اندیشه های رادیکال قرن ١٩ و به ویژه فکرهای مارکس بود و عاقبت نتیجه ای تراژیک به بار آورد، زیرا امیدها و آرزوهای زیادی بر باد رفت و نسل هایی در این راه از همه چیز گذشتند، در زندان ها شکنجه دیدند و اعدام شدند. از خانواده و دوست و آشنا گذشتند و در این راه مبارزه کردند و یاد آنها طبیعتا برای ما گرامی است. نه به دلیل ایده آلیست هایی که جهان دیگری می خواستند بلکه چون آدم هایی بودند که برای زندگی بهتر دیگران مبارزه کردند و کشته شدند. همواره باید بتوانیم بین رهبری احزاب کمونیست اعم از روسی و چینی و کوبایی و... و پایه هایش فرق بگذاریم. وقتی به تاریخ ایران نگاه می کنیم، می توانیم ایراد بگیریم که برخی از آنها به انقلاب خیانت کردند و به خواست های میلیون ها آدم پشت کردند و دریوزگی و جاسوسی پیشه کردند، اما همگی چنین نبودند. این آرمان پایه ها نبود که رهبری احزاب کمونیست معرفش بود، بلکه منافع بوروکراتیکی بود که به طور کامل از پایه ها بریده شده بود. آدم های عادی که مبارزه کردند سختی دیدند، سندیکا و اعتصاب و انقلاب برپا کردند و مبارزاتی را پیش بردند، آرمان هایی را در ذهنشان حفظ کردند و ادبیاتی فراهم آوردند، آنها محترم هستند و نمی توان قبول کرد کل این تجربه لگدمال شود.

    سه نکته را در شرحی تاریخی از انقلاب اکتبر ١٩١٧ و شخصیت های اصلی آن ارائه می دهم، همراه با دو تئوری که ابتدا متناقض و متعارض بودند، اما سپس با هم در جریان سال ١٩١٧ همراه شدند. در پایان قرن نوزدهم حزب سوسیال دموکرات روسیه ساخته شد. رهبران این حزب عمدتا مهاجرینی خارج از روسیه بودند که علیه تزاریسم مبارزه می کردند. به تدریج هم جوانانی که در روسیه در دانشگاه ها تحصیل کرده مانند بوخارین و تروتسکی و افرادی که مشغول فعالیت ها و مبارزه های پایین جامعه بودند جذب آن شدند. بخشی به ناگزیر به خارج روسیه گریختند و اندکی هم در روسیه ماندند. این حزب عضو بین الملل دوم بود که رهبرش کارل کائوتسکی بود و یکی از مهم ترین نظریه پردازانش گئورگی پلخانف روس، از پایه گذاران حزب، بود. این حزب در میان کارگران روسیه نفوذ قابل ملاحظه ای داشت و رهبرانش در خارج باسواد و نظریه پرداز و دست به قلم بودند و نشریه داشتند و این نشریات در داخل روسیه پخش و خوانده می شد و حتی گاه اعتصابات را هم سازماندهی می کرد. این حزب چهار، پنج سال پس از پیدایش با یک بحران درونی در سال ١٩٠٢ روبه رو شد. بحرانی که دو جناح متخاصم را در حزب شکل داد. ظاهرا اختلاف بر سر عضویت اعضای جدید بود. رهبر یک جناح شخصیت دانا، نویسنده، دست به قلم و تا حدودی متعصب و خشن و مطمئن به نفس ولادیمیر یولیانف لنین بود که اسمش در تاریخ ماند. رهبران منشویک، جناح دیگر نام و شهرت او را ندارند، اما آن زمان اهمیتی برابر داشتند، مهم ترین آنها مارتف تئوریسین و نظریه پرداز اصلی منشویک ها بود. اختلاف بر سازماندهی شکل گرفت. لنین معتقد بود این شکل عضوگیری خطرناک است و راه پلیس مخفی تزار را به ارگان های رهبری حزب باز می کند و در روسیه می تواند به ازدست رفتن نیروهای انقلابی و زندان های طولانی یا حتی کشته شدن آنها بینجامد، و پیشنهاد می کرد عضوگیری را بسیار دشوار کنیم. این پیشنهاد در یک قالب تئوریک خیلی مشهور در کتابی که همان ایام لنین نوشت مطرح شد؛ «چه باید کرد» که عنوان آن از کتاب چرنیشفسکی اتخاذ شده بود. راهی که پیشنهاد می کرد راه معقول و قابل فهمی بود. هم برای توده ها هم برای رهبران سوسیال دموکراسی. او می گفت باید تجربه های مبارزاتی پایین حزب از طریق سلول های حزبی به رهبری منتقل و آنجا متمرکز و موزون و جمع بندی شود و به صورت رهنمودهایی به توده ها بازگردد. ایده اصلی کاملا منطقی بود و آن این بود که چون طبقه کارگر در وسیع ترین کشور جهان، روسیه، مبارزه می کند و تعداد کارخانه ها و کارگران کم است مبارزات پیشرفته نیست و ممکن است سرکوب شود و در اکثر مواقع منجر به آگاهی چندانی نمی شود، فقط در برخی مؤسسه ها و کارخانه های صنعتی بزرگ می تواند پیشرفته تر باشد و به نتایج موفقیت آمیزی بعد از اعتصاب ها بکشد. طبقه پراکنده و از همدیگر بی خبر است و حزب موظف است این تجربه ها را گردآوری و موزون کند. به عبارت بهتر آگاهی ناموزون طبقه کارگر را موزون کند و آن را به طبقه بازگرداند تا مبارزات را سازماندهی کند. اسم این ایده سانترالیسم دموکراتیک است. یعنی به شکل دموکراتیکی مبارزات پراکنده متمرکز و از آن درس گرفته می شود. خود این ایده درست بود و نمی شد با آن مخالفت کرد. انطباق آن به شرایط سازماندهی خطرناک بود، زیرا برخلاف آرمانی که در آن بود، بالا می توانست تصمیماتی بگیرد که اساسا بر پایین استوار نباشد. خطر بزرگ تر این بود که حزب نقش بسیار بزرگی پیدا می کرد، چون خود را معرف پیشروترین بخش طبقه می دانست و بر این باور بود که بخش های دیگر باید خود را به یاری حزب به حد مبارزات پیشرفته بکشند.

    اما ایراد اصلی اینجا پیدا می شد که چه کسی معرف پیشرفته ترین بخش حزب است؟ لنین می گفت، من، بلشویک ها، کسانی که اکثریت را در کنگره اوت ١٩٠٣ در لندن و بروکسل به دست آورده اند. کلمه بلشویک در روسی یعنی اکثریت. این اکثریت همیشگی نبود و در آن کنگره به دست آمد. ولی یک ایده خطرناک در آن نهفته بود: اینکه برخی از احزاب پیشرو و صدای پیشگامان طبقه اند، برخی از احزاب صدای عقب افتاده های طبقه، و در نتیجه پیشرفته ها نگاه منفی نسبت به عقب افتاده ها پیدا می کنند و در شرایط تاریخی، مثلا با تسخیر قدرت، می توان عقب افتاده ها را کنار گذاشت. در نتیجه آنچه در قرن ١٩ برای مارکس حیاتی بود از بین رفت. اینکه آزادی طبقه کارگر کار خود طبقه کارگر است تبدیل شد به این ایده که آزادی طبقه کارگر کار حزب پیشروی طبقه کارگر است. این نخستین و بزرگ ترین اختلافی بود که بین شعار بین الملل اول که مارکس ساخته بود و همه زندگی سیاسی اش را وقف آن کرده بود با پراتیک سوسیال دموکراسی روس پدید آمد. لنین با پیداکردن مضمون پیشروان طبقه با استناد به پایه اولیه بحث که پیشنهاد درستی بود به نتایج خطرناکی رسید. نتایجی که به تدریج در ذهن لنین رسوخ و بلشویک ها را به هم نزدیک کرد، ایده این بود که ما صدای پیشرفته طبقه ایم و حق ماست حرف بزنیم و دیگران به تدریج به دامن خیانت می افتند و به بورژوازی می پیوندند.

    نظریه دومرحله ای انقلاب در برابر انقلاب مداوم

    وقتی در ١٩٠٥ نخستین انقلاب به وقوع پیوست، فرقه گراترین و تنگ نظرترین بخش حزب سوسیال دموکرات در روسیه بلشویک ها بودند و همراهی دیگران را نمی پذیرفتند چون اطمینان داشتند که حق به جانب آنهاست. حقیقت در جیب ولادیمیر لنین بود، زیرا دیگران به انحای مختلف با بورژوازی دادوستد می کردند. در کتاب ١٩٠٥ تروتسکی که کتاب بسیار بزرگ و درخشانی است این را خوب می فهمیم. (تروتسکی در آن زمان هنوز بلشویک نبود، بلکه جزء گروه وحدت طلبانی بود که می گفت این دو جناح باید با هم آشتی کنند و از هر دو جناح هم به او حمله می شد) در سال ١٩٠٥ اتفاق مهمی در انقلاب های کمونیستی، سوسیالیستی و چپ روی داد و آن این بود که شوراهای کارگری شکل گرفتند. شورای کارگری پتروگراد که آن زمان اسمش پترزبورگ بود و در ١٩١٢ پتروگراد شد، نخستین هسته های یک حکومت کارگری را در ذهن می پروراند و تروتسکی بیست وچندساله نیز جزء رؤسای آن شورا بود. اما بلشویک ها بنا به نظریه ای که بیشتر به آن معتقد بودند تا عمل ١٩٠٥ می گفتند مرحله کنونی انقلاب در روسیه انقلاب بورژوا-دموکراتیک است و ما محال است بتوانیم ببریم. این انقلاب باید بورژوازی را سر کار آورد، اصلاحات را شروع کند و پارلمان واقعی بسازد تا در این میان طبقه کارگر بتواند به علت رشد اقتصادی وسیع تر متشکل شود و بعد قدرت را در مرحله دوم به دست بگیرد. هم بلشویک ها و هم منشویک ها بر سر نظریه دومرحله ای انقلاب اشتراک داشتند و مطمئن بودند انقلاب ١٩٠٥ انقلاب سوسیالیستی نیست، یعنی انقلابی نیست که کارگران بتوانند در آن به قدرت برسند. تجربه ١٩٠٥ برای تروتسکی برعکس بود، او به این نتیجه رسید که بورژوازی روسیه و نیروهای لیبرالش دیگر توانایی برآوردن تکالیف انقلاب را ندارند. این تکالیف روی زمین مانده و کارگران باید آن را برآورده کنند. او نظریه عجیب «انقلاب مداوم» را مطرح کرد. این نظریه از این حیث عجیب است که فرض اولیه سستی دارد: هیچ انقلاب بورژوا-دموکراتیکی در جهان رخ نداد که بلافاصله همه تکالیف انقلاب حل شود. انقلاب ١٧٨٩ فرانسه صد سال بعد منجر به یک جمهوری پایدار شد. آن انقلاب به امپراتوری بناپارت رسید. آن انقلاب به بازگشت سلطنت رسید. به دیکتاتوری طولانی لویی بناپارت رسید و بالاخره بر اثر شکست ٧٠-١٨٦٩ از ارتش پروس و رویدادهای کمون جمهوری شکل گرفت. انقلاب فرانسه اول ندای این را داد که بردگی را لغو می کند ولی لویی بناپارت بردگی را برگرداند. انقلاب برابری زن و مرد را می خواست و این تا اواخر قرن نوزدهم به دست نیامد. هیچ انقلاب بورژوا-دموکراتیکی نیست که تمام تکالیفش بلافاصله برآورده شود. روسیه هم همین طور بود. بنابراین نمی توان از این نتیجه گرفت که برآوردن این تکالیف به عهده طبقه دیگر جامعه یعنی طبقه کارگر است که باید قدرت سیاسی را بگیرد و این تکالیف را برآورده کند. در ١٩١٧ قدرت سیاسی در دست بلشویک ها بود و حالا تروتسکی نیز به آنها پیوسته بود، اما هیچ تکلیفی حل نشد.

    بسیار غم انگیز است که یکی از اولین فرمان های دولت بلشویکی لغو اعدام بود ولی هیچ رژیمی در دنیا به اندازه رژیم بلشویکی و استالینیستی اعدام نکرد. به صراحت آن را اعدام می خواندند، محاکمات ظالمانه کوتاه برگزار می شد و اعدام می کردند. قرار بود آزادی زن و مرد برگردد و الکساندرا کولنتای اولین زنی در تاریخ بود که در دولت لنین وزیر شد. البته نابرابری زن و مرد فقط از جنبه حقوقی قابل حق نیست. در کشورهایی که نابرابری زن و مرد از نظر حقوقی از بین رفته از نظر اجتماعی نابرابری هنوز باقی است و خیلی طول می کشد از بین برود. لنین در پایان زندگی اش جمله بسیار تکان دهنده ای گفت: «هیچ چیز سخت تر از پیروزی بر عادت توده ها نیست». بر آداب و رسوم و خرافاتی که توده ها را عقب افتاده و پذیرا بار می آورد. پیروزی بر این کار هر کسی نیست، کار لنین هم نبود. لنین موقع انقلاب در روسیه نبود، در زوریخ هنوز مشغول مطالعه بر منطق هگل بود، مطالعاتی که در سال ١٩١٦ منجر به جلد سی وهشتم مجموعه آثارش شد که به فارسی هم ترجمه شده است. لنین سخت صلح طلب بود و با جنگ امپریالیستی ١٨- ١٩١٤ مخالف بود و باز هم به شیوه ای فرقه گرا کل بین الملل را خائن به طبقه کارگر و مرتد معرفی کرد و خود را معرف تنها بخش سالم طبقه می دانست در کنار برخی عناصر کمونیست در اینجا و آنجای دنیا مثل رزا لوکزامبورگ و کارل لیبکنشت در آلمان. او دیگر بر این باور بود که ما عضو یک حزب نیستیم بلکه منشویک ها راه خیانت را انتخاب کرده اند و به جنگ امپریالیستی رأی داده اند. البته که کار شوینیستی ای هم بود. لنین با این نظرات و با اعتقاد به اینکه صدای پیشروترین بخش طبقه است، در آوریل ١٩١٧ به روسیه بازگشت. تبلیغاتی که هنوز هم می شود این است که ارتش آلمان او را برگرداند تا صلح را برقرار کند ولی بعید به نظر می رسد. همین اواخر فیلسوف ایرانی داریوش شایگان در شماره آخر اندیشه پویا این نظر را داده. این نظر ٧٠ سال است که تکرار می شود. مطمئنا امپراتوری آلمان خواهان آن بود نیرویی در روسیه سر کار بیاید که صلح خفت باری را بپذیرد و غرامت بدهد ولی لنین به دلیل دیگری صلح را می خواست. او به دلیل نگاه همیشگی اش به طبقات تهیدست خواهان صلح بود. هرچه هم با لنین بد باشیم نمی توانیم منکر این جنبه او باشیم که همیشه از این زاویه به دنیا نگاه می کرد.

    شعار لنین عدم همکاری با دولت موقت و برانداختن آن و «صلح، نان، آزادی» بود. شعاری که در دل توده ها معنی داشت. جنگی مهیب در ژوئن ١٩١٧ بزرگ ترین رقم کشته ها را برای ارتش ازهم پاشیده روسیه داشت، ارتشی که عناصرش رادیکال بودند و در شوراهای کارگری عضو می شدند. کارگرهایی که به جبهه ها رفته بودند و آگاهی سوسیال دموکراتیک را در میان سربازان دیگر تشویق می کردند. صلح خواهی واقعا پایه مادی داشت و لنین این را به خوبی کشف کرد. او وقتی بازگشت در «تزهای آوریل» پذیرفت که از این به بعد باید طبقه کارگر سر کار بیاید و در نتیجه تروتسکی عضو بلشویک ها شد، زیرا دید که تئوری قدیمی اش پذیرفته شده و لنین هم گفت از وقتی تروتسکی بلشویک شده بهترین بلشویک است. با همکاری این دو و شخصیت های برجسته حزب مثل کامنف، زینوویف، رادک، بوخارین و استالین بلشویک ها دست به آژیتاسیون زدند. آنها سخنوران بزرگی داشتند و از طرف دیگر دولت موقت در همه چیز مانده بود. توده ها صلح می خواستند و این دولت جنگی خفت بار را ادامه می داد. تروتسکی درباره کرسنکی، نخست وزیر دولت موقت، جمله زیبایی دارد: سخنوری بود که با دستمال حریر می خواست آتش انقلاب را خاموش کند. انقلاب در خطر بود. نیروهای ارتجاعی و سلطنت طلب هم در تابستان حملاتی کردند و حتی نزدیک بود پتروگراد را تسخیر کنند. تظاهرات ژوئن بلشویک ها که مسلحانه بود غیرقانونی اعلام شد. لنین به عنوان جاسوس آلمان ها به همراه زینوویف ناگزیر از گریز به فنلاند شد. وقتی برگشت که تسخیر قدرت انجام شده بود. یکی دو هفته قبل از تسخیر قدرت مخفیانه بازگشت و در کمیته مرکزی اعضای حزب به خصوص کامنف و زینوویف را که متزلزل بودند متشکل کرد. قدرت همیشگی او کار کرد. به هر حال حزب را او ساخته بود و از همه بهتر سیاست ها را می شناخت. به همه چیز اشراف داشت و در هر بحثی پیروز می شد. استاد بحث های خشن بود، تهمت زدن، ردکردن و تحقیرکردن. سبک لنین کاملا شبیه نوشته های مذهبی و ارتدوکس بود. اگر آثارش را خوانده باشید سؤال می کند، آیا چنین است؟ خودش می گوید نه و دلیل می آورد که چرا چنین نیست. بعد می گوید اگر چنین بود چه می شد؟ دلیل می آورد که اگر چنین باشد خلاف منطق و منافع توده ها است. این شیوه همیشگی خشن بحث کردن او بود و با این شیوه هم در جلسات داخلی حزب پیروز می شد و هم تأثیر زیادی بر توده ها می گذاشت.

    انقلاب مسالمت آمیز

    شورای پتروگراد در اختیار بلشویک ها و متحدانش شامل سوسیال انقلابی های چپ و عده کمی از منشویک ها بود. در نتیجه تسخیر قدرت راحت بود، یک شبه و بدون خون ریزی. در مسکو حتی یک تیر شلیک نشد. کسانی که می گویند اصلاحات خوب و انقلاب بد است زیرا انقلاب خشن است، فراموش می کنند که گاهی اصلاحات چقدر خونین است. اصلاحات مدنی در آمریکا برای احقاق حقوق سیاهان، خونین و سخت بود و در مقابل آن انقلاب اکتبر یک ترقه بازی محسوب می شود. آنچه بعد اتفاق افتاد غم انگیز بود. سازماندهی حزب خطر داشت چون می توانست در شرایطی جای دولت را بگیرد و به مدت هفتاد سال چنین شد. زمانی باکونین آنارشیست بزرگ قرن ١٩ در کتاب «دولت گرایی و آنارشیسم» در سال ١٨٧٤ به کارل مارکس حمله کرد که مارکس می خواهد بالای کمیته مرکزی باشد، کمیته مرکزی بالای طبقه و طبقه بالای جامعه. عین این پیش بینی شوم نه در مورد آن فیلسوف بزرگ بلکه در مورد لنین و استالین صادق بود. انصاف است این را هم بگویم که لنین تا ١٩٢٤ که مرد و عملا تا ١٩٢٢ که سکته کرد، در داخل حزب خودش اجازه مخالفت، تشکیل فراکسیون و نظریات مختلف را می داد. این نکته را نمی توان نادیده گرفت و تفاوت بزرگ لنین با استالین این بود که استالین این را هم قبول نداشت و هیچ کس جز او حرفی نمی زد.

    پدر خلق ها رفیق جوزف استالین تصمیم می گرفت و اجرا می شد. کسانی هم که مخالفت می کردند اعدام می شدند. حتی کامنف، زینوویف، رادک و بوخارین. تروتسکی هم که اخراج شد و در ١٩٤٠ در مکزیک ترور شد. دوره استالین، زمان واقعی لنینیسم بود، به همین دلیل هم چهره لنینیسم ساخته شد. تا لنین زنده بود لفظ لنینیسم استفاده نمی شد و مارکسیسم انقلابی مطرح بود. اما از ١٩٢٤ تا ١٩٢٧ لنین تبدیل به یک موجود مقدس شد. ٤٥ جلد آثارش تحریف و بازخوانی شد. مقالاتی که بی نام یا با نام مستعار نوشته بود هرگز چاپ نشد. نظرات متناقضش به نفع نظریه ای که استالین درست می دانست بیان شد. در نتیجه یک لنین مصنوعی و غیرواقعی ساخته شد که تنها شباهتی که به ولادیمیر لنین داشت در خشونت و قدرت کلام بود و اینکه اطمینان داشت حق با اوست.

    دیکتاتوری پرولتاریا

    مفهوم دیکتاتوری پرولتاریا دومین خطری بود که بلشویک ها به آن دامن زدند. ریشه این مفهوم در خود مارکس است. این روزها مارکسیست های پیشرو و انتقادی بر این باورند که مارکس سازنده این مفهوم نبود. هال دریپر و تری ایگلتون در کتاب «پرسش هایی از مارکس» می گویند این مفهوم را بلانکی ساخت. چنین نیست. این مفهوم را کارل مارکس ساخت و هرگز نمی توان فهمید معنای دقیقش چیست. اگر پرولتاریا اکثریت جامعه است، چه نیازی به دیکتاتوری است. به علاوه دیکتاتوری اکثریت هم مذموم است. آزادی و شأن انسانی و دموکراسی یعنی اقلیت حق داشته باشد. دموکراسی فقط حکومت اکثریت نیست، بلکه حق اقلیت برای رسیدن به قدرت و اجراکردن برنامه هایش است. دیکتاتوری پرولتاریا مفهومی منحط و نادرست است. هال دریپر در کتاب «نظریه انقلاب مارکس» می گوید که این مفهوم یعنی قدرت طبقه کارگر. ولی می شود سؤال کرد چرا باید با لفظ دیکتاتوری همراه باشد و چرا نگوییم دموکراسی طبقه کارگر؟ در این صورت باید به خیلی از چیزها هم تن بدهیم، وقتی می گوییم دیکتاتوری یعنی دیکتاتوری حزب و کمیته مرکزی و رهبر حزب یعنی ژوزف استالین و کسانی که بعد از او آمدند.

    ساختن سوسیالیسم در یک کشور

    مفهوم خطرناک سوم ساختن سوسیالیسم در یک کشور بود که بلشویک ها به آن ایمان داشتند. بلشویک ها نخست معتقد بودند نمی توانند قدرت را بگیرند مگر اینکه انقلاب آلمان پیروز شود. این نکته در آثار لنین در ١٩١٨ هست و بعدا سانسور شد. تروتسکی هم بر این باور بود. جنبه اول نظریه انقلاب مداوم او این بود که طبقه کارگر اهداف دموکراتیک را برآورده می کند، جنبه دوم اینکه فقط در گستره یک انقلاب بین المللی و جهانی می توانیم سوسیالیسم را آغاز کنیم که نیروهای تولیدی اش رشد کرده باشند نه در یک کشور عقب مانده دهقانی با شهرهای کوچک و صنعت عقب مانده. به هرحال سوسیالیسم به عنوان برنامه ریزی اقتصادی شروع شد که اتفاق مثبتی بود، چنان که در کشورهای سرمایه داری نیز برنامه ریزی شروع شد. بلشویک ها روسیه را صنعتی و تبدیل به یک ابرقدرت نظامی و اردوگاه کار اجباری کردند. آنها بی توجه به نظر بوخارین و آنتونیو گرامشی مبنی بر اینکه باید اقتصاد مصرفی را هم در نظر داشت، در صنایع سرمایه ای سرمایه گذاری کردند. برای رقابت با غرب پیش رفتند و فقر و فاقه ای ساختند که تاریخ سوسیالیسم را با قحطی آغشته کرد. در صحنه سیاسی کارهای خطا زیاد بود، بستن پیمان عدم تجاوز به آلمان نازی خطا بود، ٢٧ میلیون کشته مردم روسیه در طول جنگ خطا بود، ساختن اردوگاه ها خطا بود. در سال ١٩٣٧ به تعبیر رابرت کانکس نویسنده کتاب «ترور بزرگ» بیش از روزی هزار نفر کشته شدند. در این سال ٤٠٠ هزار نفر کشته شدند. در میان ایشان نوابغ و شاعرانی بزرگ مثل میرهولد و ایزاک بابل بودند. کسانی بودند که نابغه نبودند ولی زحمتکش بودند و دستگیر و اعدام شدند. گاهی فردی به جرم اینکه خوابش را برای دیگری تعریف می کرد، دستگیر می شد، زیرا گفته می شد که او رؤیای بازگشت به دوره تزاری دارد. درنتیجه اردوگاهی مهیب ساخته شد که از نظر فرهنگی عقب افتاده بودند. بهترین شخصیت های فرهنگی شان یا کشته شدند یا ساکت شدند. استعدادها از بین رفت و همه چیز در خدمت جزم هایی مثل رئالیسم سوسیالیستی درآمد. سیاه ترین دوره ها آغاز شد. در قرن بیستم هیچ همتایی برای اتحاد شوروی نمی توانید بسازید مگر آلمان نازی. دو رژیم توتالیتر و سرکوبگر که تا آخرین نفر مخالفان شان را قلع وقمع کردند. یکی به نام برتری نژاد و دیگری به نام برتری یک طبقه. ولی این تجربه در ذهن ما ماند، در یاد و عمل توده هایی که آزادی و برابری را می خواستند. وظیفه ما این است که نه از دیدگاه ارتجاعی و لیبرالی و نه از دیدگاه مدافع سرمایه داری و دیدگاه منافع آدم های دزد و چپاولگر بلکه از دیدگاه منافع توده ها بار دیگر این تجربه را بازخوانی کنیم. اگر قرار است جامعه ای بهتر، انسانی، همراه با آزادی برای همه مردم بسازیم، باید درس بگیریم. بلشویک ها دموکراسی را نفهمیدند. مارکس هم نمی فهمید. مارکس هم معتقد بود که مزخرفات و مهملات پارلمانتاریستی ذهن توده ها را عقب انداخته است. بزرگ ترین نقطه ضعف و پاشنه آشیل سوسیالیسم قرن های ١٩ و ٢٠ عدم درک دموکراسی بود، امکان دادن به سرمایه داران که آنها بیانگر دموکراسی و مدافعان آن شوند و خود را مدافع حقوق مردم بدانند، دموکراسی ای که از طریق آن هیتلر و ترامپ بر سر کار آمد و حقوق مردم را پایمال می کند تا طبقه کارگر که دموکراسی برای آن مثل هوا برای انسان لازم است، با مهیب ترین دیکتاتوری هایی که به نام او ساخته شده، شرمنده تاریخ باشد و نتواند حتی سر بلند کند، تحقیر شود و سیاست مداران بی شمار لیبرالیسم و نئولیبرالیسم شروع کنند به خطابه های دموکراتیک خواندن. نظریه پردازان شان از پایان تاریخ حرف می زنند. بله، راست این است که تجربه ما بود، با همه نقص هایش، تجربه ما بود با همه ایرادهایش، با همه کشتارها و کمبودهایش. ما درس گرفتیم. این بار چنین تجربه ای را تکرار نمی کنیم. اطمینان دارم حرف رزا لوکزامبورگ درست است که «یا سوسیالیسم یا بربریت». ما الان در دل بربریت زندگی می کنیم. سوسیالیسم بعدی با توجه به این تجربه، با نیروهای معنوی طبقه کارگر و زحمتکشان جهان بهتری را خواهد ساخت. اطمینان دارم که نسل های بعدی از زندگی در این جهان بهتر لذت خواهند برد. ما خیلی سخت گذراندیم به خصوص ما ایرانی ها که تجربه اکتبر را بد فهمیدیم، حتی از آن چیزی که بود هزار دفعه ننگین تر و زشت تر در ایران تبلیغ شد. درس نامه اصلی اش تاریخ مختصر حزب کمونیسم بود که استالین آن را ساخته بود و آثار نظریه پردازانی که هیچ تعهدی به مردم و زحمتکشان ایران نداشتند. اگر تمام حرف های من یک فایده داشته باشد، این است که نیروهای مترقی، سوسیالیست، رادیکال، آنارشیست، فمینیست و کسانی که می خواهند در محیط زیست بهتری کار کنند، باید بتوانند زمینه اصلی بحث را روی دموکراسی بنا بگذارند، جایی که درست نقطه سیاه کارنامه بلشویک ها بود.



    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4654
    دفعات دیده شده: 99 | آخرین مشاهده: 2 روز پیش