فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
استادیوم امروز کلیسای دیروز گفتاری از دکتر رضا داوری اردکانی در نقد کتاب فوتبال و فلسفه نسخه چاپی RSS
  • استادیوم امروز کلیسای دیروز 
گفتاری از دکتر رضا داوری اردکانی در نقد کتاب فوتبال و فلسفه استادیوم امروز کلیسای دیروز
    گفتاری از دکتر رضا داوری اردکانی در نقد کتاب فوتبال و فلسفه

    یکشنبه 23 مهر 1396 ساعت 11:31

    نظام ارسطویی با نظم فوتبال از جهات مختلف قابل قیاس است. گل در فوتبال، هدف نیست ولی آن را از فوتبال حذف نمی توان کرد. زیرا فوتبال با گل به کمال خود می رسد. علت غایی هم در فلسفه ارسطو کمال وجود است و نه مقصد و غایتی که آدمیان بخواهند به آن برسند. نویسندگان کوشیده اند نظر خود درباره فوتبال را که البته نظر تحسیبن است، در زمینه فلسفه و با رجوع به آرای فیلسوفان بزرگ بیان کنند. پس قصد آنان فلسفه گویی نیست بلکه نظرشان بیشتر بیان اهمیت و مقام فوتبال و عرضی دانستن آلودگی های احتمالی آن است.

     انجمن ایرانی تاریخ به نقل از روزنامه اعتماد/ محسن آزموده گزارش می دهد؛

    فوتبال امروز پر طرفدارترین موضوعی است که گروه های متفاوتی از انسان ها را به شکل های خاصی به خود مشغول داشته است، گروه های مختلف سنی، قومی، جنسیتی، ملی، اجتماعی و... از جنبه های متفاوت درگیر فوتبال هستند، یعنی غیر از کسانی که خودشان یا بازیکن حرفه ای یا غیرحرفه ای فوتبال هستند یا مربی فوتبال هستند، گروه های عظیمی از آدم ها طرفداران فوتبال هستند، شمار قابل ملاحظه ای از انسان ها نیز درگیر اقتصاد کلان فوتبال هستند. با این حجم قابل توجه حضور فوتبال در زندگی انسان ها شاید عجیب بنماید که دست کم در ایران تامل جدی و نظام مند و دقیق راجع به آن این اندازه کم صورت می گیرد. ترجمه آثاری چون فوتبال و فلسفه از این حیث اهمیت دارد. کتاب فوتبال و فلسفه با سرویراستاری تد ریچاردز اخیرا با ترجمه عیسی عظیمی از سوی نشر مرکز منتشر شده است. کتاب شامل ٣١ یادداشت از نویسندگانی است که عموما پژوهشگر و استاد فلسفه هستند. نحوه چینش مطالب کتاب شبیه زمان بندی فوتبال است، یعنی دو نیمه و یک وقت استراحت و دو وقت اضافه. در نیمه اول ٧ مقاله اول درباره طبیعت و ماهیت فوتبال می خوانیم، استراحت بین دو نیمه شامل ٣ مقاله با عنوان قوانین نانوشته است و در نیمه دوم به مباحثی چون بازی زیبا و مفهوم زیبایی در فوتبال پرداخته می شود. وقت اضافه اول شامل ٤ مقاله درباره مفهوم هواداری است و وقت اضافه دوم در ٥ مقاله فوتبال و جامعه می پردازد. در نهایت نیز کار به ضربات پنالتی کشیده می شود! در کتاب اشارات جالب توجهی به سیاست، اجتماع، فرهنگ و اقتصاد صورت می گیرد و از منظرهای متفاوتی به فوتبال پرداخته می شود. یک نمونه که برای خواننده ایرانی به طور خاص جالب توجه است، در صفحه ٢٠٨ است که به محمود احمدی نژاد رییس جمهور پیشین ایران اشاره می کند و اظهارنظر او راجع به طرفداران فوتبال را مورد انتقاد قرار می دهد. فوتبال و فلسفه در نشست اخیر شهر کتاب، با حضور مترجم،  حسین شیخ رضایی استاد فلسفه، حمیدرضا ابک دانش آموخته فلسفه و روزنامه نگار و حمید علیدوستی مربی فوتبال مورد نقد و بررسی قرار گرفت. همچنین در این نشست متن ارسالی رضا داوری اردکانی رییس فرهنگستان علوم و استاد فلسفه درباره کتاب قرائت شد که این متن به طور اختصاصی در اختیار روزنامه اعتماد قرار گرفت:

    رضا داوری اردکانی: گل به مثابه علت غایی ارسطویی

    از دوست عزیز و گرانمایه ام، علی اصغر محمدخانی، تشکر می کنم که کتاب خواندنی فوتبال و فلسفه را برایم فرستاده اید. از دو روز پیش که آن را دریافت کرده ام، حدود صد صفحه ای از آن را خوانده ام و امیدوارم هرچه زودتر تا پایان بخوانم. می دانید که خیلی پیر شده ام. شغل دیوانی و توابع و لوازم آن هم هست. شب ها که خسته به خانه می روم حداکثر یکی، دو ساعت می توانم کتاب بخوانم و مگر با چشم و گوش آهو گرفته هر شب چند صفحه می توان خواند. این یادداشت را می نویسم تا بگویم بسیار خوشحالم که این کتاب خوب را برای نقد و معرفی برگزیده اید. جمع خوبی مرکب از فوتبالیست فلسفه دان و فلسفه دان های فوتبال شناس هم با حضور مترجم، کتاب را نقد و معرفی می کنند. کتاب فوتبال و فلسفه نوشته یک شخص نیست بلکه یک تیم چهل و یک نفره فوتبالیست اهل فلسفه آن را نوشته است. نام کتاب را به درستی فوتبال و فلسفه گذاشته اند و نه مثلا فلسفه فوتبال. البته در مواردی اشاراتی به فلسفه فوتبال هم در صفحات کتاب می توان یافت اما قصد نویسندگان نوشتن کتابی در فلسفه فوتبال نبوده است. آنها می خواسته اند ببینند آیا میان شغل سابق و شغل فعلی شان یعنی فوتبال بازی کردن و فلسفه آموزی مناسبتی وجود دارد؟ اگر به رسم و سنت نگاه کنیم، متوجه می شویم که فلسفه دانان حتی اگر فوتبال را دوست بدارند چه بسا که در عمرشان در باب آن یک کلمه هم نگویند و ضرورتی برای گفتن از فوتبال حس نکنند. فوتبالیست ها باید تا حدودی بلندنظر و بافرهنگ باشند که در کنار فوتبال برای فلسفه هم در دل و جان شان جایی باز شده باشد ولی راستی فوتبال که در قرن نوزدهم به وجود آمده است در اندیشه ارسطو و افلاطون و دکارت و نیوتن و لاپلاس و هگل و مارکس چه جایی می توانسته است داشته باشد و چگونه آنها می توانسته اند به چیزی که نبوده است و به جهان آنان تعلق نداشته است، فکر کنند. حتی به نظر می رسد که فیلسوفان آخر قرن نوزدهم و قرن بیستمی ها هم که اسم شان در کتاب آمده و به بعضی آرای شان اشاره شده است هرگز فکر نمی کرده اند که با اندیشه ها و آرای آنان بتوان مسائل فوتبال را توضیح داد ولی نویسندگان کتاب که فلسفه می دانند و ذوق بازی هم دارند در فلسفه هایی که بیشتر با آن آشنا بوده اند مناسبتی با فوتبال یافته اند و اتفاقا ذوق بسیار باید باشدکه بتوان علت غایی ارسطو را با «گل» قیاس کرد (من اصطلاح علت غایی را به کار بردم. مترجم زبانی ساده دارد و کتاب را ساده و بی تکلف و روان ترجمه کرده است. به مناسبت بگویم که این کتاب پرخواننده خواهد بود و بارها چاپ خواهد شد. پس اگر یکی ازعزیزان حاضر در مجلس نقد، کتاب را بخواند و اصطلاحات فلسفی را به زبان متداول اهل فلسفه برگرداند آسیبی به ترجمه خوب آقای عظیمی نخواهد رسید) و اتفاقا این قیاس یا تناظر صرفا ظاهری هم نیست بلکه نظام ارسطویی با نظم فوتبال از جهات مختلف قابل قیاس است. گل در فوتبال، هدف نیست ولی آن را از فوتبال حذف نمی توان کرد. زیرا فوتبال با گل به کمال خود می رسد. علت غایی هم در فلسفه ارسطو کمال وجود است و نه مقصد و غایتی که آدمیان بخواهند به آن برسند. البته همه نویسندگان از فلسفه ها به یک نحو استفاده نکرده اند. یکی از آنها نظر جان دیویی در باب هنر را به صورتی روشن بیان کرده است تا بتواند نتیجه بگیرد که فوتبال هنر است یا می تواند هنر باشد. این دو نمونه را به عنوان مثال ذکر کردم تا بگویم که نویسندگان کوشیده اند نظر خود درباره فوتبال را که البته نظر تحسیبن است، در زمینه فلسفه و با رجوع به آرای فیلسوفان بزرگ بیان کنند. پس قصد آنان فلسفه گویی نیست بلکه نظرشان بیشتر بیان اهمیت و مقام فوتبال و عرضی دانستن آلودگی های احتمالی آن است. با این همه کتاب را می توان متضمن گزیده ای از آرای مهم و اساسی بعضی فیلسوفان دانست. خواننده ای که کتاب را با علاقه و دقت بخواند چه بسا در پایان کار بی آنکه ملتفت باشد اطلاعات خوبی از فلسفه به دست آورده است. از من و همکارانم بسیار پرسیده اند و باز هم می پرسند که آموختن فلسفه را از کجا باید آغاز کرد و کدام کتاب را باید خواند. شاید این کتاب به خصوص برای کسانی که علاقه بیشتر به فوتبال دارند برای آغاز فلسفه آموزی مناسب باشد. مع هذا چنانکه گفتم کتاب، کتاب فلسفه فوتبال نیست بلکه نویسندگان سربسته به خواننده می گویند اگر ما همزمان به فلسفه و فوتبال پرداختیم یا از فوتبال به فلسفه رفتیم بلهوسی نکرده ایم. فوتبال چیز کوچکی نیست و نظام و ترتیبی دارد که می توان آن را با نظام فکری فیلسوفان سنجید. البته گهگاه جسته، گریخته چیزی از فلسفه فوتبال هم در آن می توان یافت. چنان که یکی از نویسندگان فوتبال را با نظام جهان ارسطویی سنجیده است. در این صورت فوتبال کم و بیش به صورت یک نظام کیهانی تلقی می شود اما اگر با رجوع به فلسفه های هگل و مارکس و نیچه و جان دیویی و هوسرل و گادامر و سارتر بخواهند ماهیت فوتبال را درک کنند آن را یک درام تاریخی که مهر و کین و شادی و غم و علم و جهل و مهربانی و خشونت و... را در خود دارد می یابند. پس فوتبال صورتی از سرگذشت آدمی و زندگی و کوشش آزاد او در زمان و مکان محدود و معین با رعایت قواعد و قوانین خاص می شود. با این تلقی فوتبال را از تماشاگرانش نمی توان جدا کرد. اصلا فوتبال با تماشاگرانش این همه اهمیت پیدا کرده است. تماشاچی را نباید صرفا در اقتصاد فوتبال دید. من هم کاری به شأن اقتصادی قضیه ندارم زیرا شور و شادی و غم و اشک و... حتی تشویق ها و ناسزاگویی های تماشاگران هم جزیی از فوتبال است. همه اینها کم و بیش به فلسفه فوتبال نزدیک است اما در جایی هم نویسنده قصد داشته است در فلسفه فوتبال وارد شود. در این باب مجال تفصیل نیست. اجازه بفرمایید که عبارتی از کتاب را نقل کنم و به این همه مجمل گویی پایان دهم و بیش از این تصدیع ندهم. در صفحه ۳۳ چنین می خوانیم:
    «کلیسا امروز جای خود را به ورزشگاه داده است. جوامع از راه ورزش است که داستان های مشترک می سازند و در زمین بازی است که قهرمانان معاصر به وجود می آیند و پرستش می شوند...»
    این نظر هر چه باشد مطبوع و مقبول یا نامقبول و نامطبوع، حکمی در فلسفه فوتبال است و سخن آخر اینکه این کتاب مثل همه کتاب های نظیرش مطالب قابل چون و چرا دارد اما در مجموع کتاب خوبی است و مترجم محترم کار شایسته ای کرده است. امیدوارم و حدس می زنم که مجلس خوبی داشته باشید. توفیق همیشگی جنابعالی و همکاران محترم تان را از خداوند مسالت دارم.

    حمید علیدوستی: فوتبال تراژدی است

    حمید علیدوستی بحث خود را با اشاره به ابعاد گسترده فلسفه آغاز کرد و به علاقه همیشگی خود به کتاب و فوتبال اشاره کرد و گفت: فوتبال یک ورزش ساده است، زمین فوتبال مستطیل سبزی است که عادلانه تقسیم شده است و در آن دو تیم یازده نفره در حضور یک داور و دو کمک داور در دو نیمه ٤٥ دقیقه با هم برای وارد کردن توپ به دروازه یکدیگر با پا رقابت می کنند. آنچه فوتبال را عجیب می کند، این است که شروع فوتبال با چرخش سکه آغاز می شود، یعنی همه چیز با تصادف و شانس به عنوان یک نیروی مرموز و پنهان شروع می شود. همیشه برای من تاثیر این بخت و اقبال در نحوه پیشرفت بازی و نتیجه فوتبال اهمیت داشت. بحث بعدی پیچیدگی فوتبال است که همچون پیچیدگی تجدد است. یعنی در فوتبال تاکتیک ها و استراتژی های مختلف را شاهدیم و یک تیم برای رسیدن به پیروزی باید موارد فراوانی را طی کند. به دلیل این پیچیدگی فوتبال از علوم مختلف در جهت پیشرفت استفاده کرد. برای من فوتبال یک تراژدی مثل تراژدی های شکسپیر است. این تجربه خود من هم بوده است.

    عیسی عظیمی: رونالدو پیکاسوی مدرن

    عیسی عظیمی مترجم کتاب سخن خود را با اشاره به ضرورت ترجمه آثاری چون فوتبال و فلسفه آغاز کرد و گفت: به عنوان روزنامه نگار غیرحرفه ای سال هاست درگیر فوتبال هستم و در جریان نوشتن درباره فوتبال با قضاوت های مختلف راجع به موضوعات درگیر بوده ام و نیازمند منابعی بودم که متاسفانه دست کم در آثار فارسی زبان یافت نمی شود. به همین خاطر ناگزیر از جست وجو بودم. بنابراین انگیزه اصلی من از ترجمه این کتاب تهیه منبعی برای رجوع کسانی است که درباره فوتبال می نویسند و فکر می کنند و پر کردن خلأ در این زمینه بود. البته علاقه شخصی نیز در پرداختن به کتاب اهمیت داشت.
    عظیمی در دسترس بودن فوتبال را لزوما به معنای سطحی بودن آن ندانست و گفت: اتفاقا از طریق آثاری از این دست می توانیم هواداران فاضل تر و جامعه بهتری داشته باشیم. امروز نزدیک به ١٠ روزنامه ورزشی و شمار زیادی سایت های ورزشی داریم. آثاری از این دست می تواند خلأ معنایی در پرداختن جدی به فوتبال را پر کند. مثلا یکی از سوال هایی که چند سال پیش در جامعه فوتبالی ما مطرح شد، این بود که فنی بودن مهم تر است یا اخلاقی بودن؟ همچنین در این کتاب فصلی هست که به مساله فوتبال به مثابه هنر با طرح این پرسش می پردازد که آیا رونالدو پیکاسوی مدرن است؟ در این فصل نویسنده به این نتیجه می رسد که بر اساس اندیشه های جان دیویی و نگرشی کارکردگرایانه به هنر می توان بازی رونالدو را نیز هنر تلقی کرد، زیرا زمانی امری هنری است که در متن جامعه منجر به کارکرد شود و امری تولید کند، یعنی از دید دیویی هنر موزه ای و فاخر تاثیر چندانی در جامعه ندارد. در فوتبال به دلیل فراوانی مخاطب شمار زیادی از آدم ها از فوتبال رونالدو بهره مند می شوند و این همان حضور هنر در زندگی است. بنابراین تاثیر فوتبال در متن زندگی از بسیاری از امور دیگر بیشتر است.

    حمیدرضا ابک: آثار فلسفی راجع به فوتبال کم داریم

    حمیدرضا ابک بحث خود را با اشاره به ترکیب حاضران در جلسه که شامل شمار قابل توجهی از ورزشی نویسان مطبوعات ایران و برخی از اهالی فلسفه است، آغاز کرد و گفت: زمانی که شهید آوینی مقاله نوشتن با دوربین را نوشت، بحث نسبت سینما با مخاطب را مطرح کرد که آن زمان داغ بود و در این زمینه بحث می شد که اثر سینمایی که مخاطب پسند نباشد را فیلم بنامیم یا سینما؟ حالا در فوتبال هم همیشه تماشاگر به عنوان امری جدی در نظر نگرفته نشده است و بهتر است به اهمیت مخاطب در فوتبال توجه شود.
    وی در ادامه اشاراتی به کتاب فوتبال و فلسفه کرد و گفت: این اثری است که به نحوی کلاسیک به فلسفه پردازی راجع به فوتبال پرداخته است. البته پیش تر آثاری چون فوتبال در برابر دشمن نوشته سایرون کوپر را با ترجمه عادل فردوسی پور داشتیم که به نحوی تفکر راجع به فوتبال است، اما در فارسی اثر مستقل با موضوع فلسفه ورزی درباره فوتبال نداشته ایم و تنها باید به دو ویژه نامه مطبوعاتی یکی ویژه نامه ماهنامه اطلاعات حکمت و معرفت درباره فلسفه فوتبال (شماره ٤١ مرداد ١٣٨٨) اشاره کرد و دیگری ویژه نامه روزنامه شرق ٨-٧ سال پیش از آن درباره فوتبال و فلسفه. در کتاب مقالات متنوعی هست، به این دلیل که قصد نویسندگان فلسفه ورزی راجع به فوتبال بوده است. مقالات کتاب یکدست نیست. مثلا مقالات ٣ و ٤ و ٢٦ بیشتر به درد بازی فکری می خورد. اما برخی مقالات مثل مقاله اول با ملاک های فلسفی درخشان هستند. همچنین مقاله ای راجع به آینده روبات ها و فوتبال بسیار جذاب و خواندنی است. مجموعا از این حیث کتاب درجه یک است.

    مخاطبان این کتاب چه کسانی هستند؟
    ابک سپس به مخاطبان کتاب اشاره کرد و گفت: بعید است فوتبالیست ها این کتاب را بخوانند، به ایشان توصیه هم نمی کنم کتاب را بخوانند. خواندن کتاب برای منتقدان فوتبال و ورزشی نویسان هم جزو وظایف شان تلقی نمی شود و می توانند این کتاب را نخوانند و در کارشان موفق باشند. اهل فلسفه نیز که معمولا شأن اجلی از این موضوع دارند که به فوتبال علاقه داشته باشند و معمولا این علاقه را پنهان می کنند. آقای دکتر داوری از معدود افرادی بود که همیشه وقتی به اتاق شان می رفتیم، فوتبال می دیدند و همه فوتبال ها را هم می بینند. اما به هر حال بعید است که عموم اهل فلسفه به این کتاب علاقه مند باشند. اما در هر صورت گروه هایی هستند که به این کتاب علاقه مند هستند: یک گروه کسانی مثل مترجم که علاقه مندی های فرهنگی جدی دارند. دسته دوم اهل فلسفه ای هستند که از مباحث مابعدالطبیعه عبور کرده اند و اهل فلسفه های مضاف شده اند و به مباحثی چون فلسفه فیزیک و فلسفه علم و... علاقه مند هستند و به فلسفه فوتبال هم می پردازند.

    چرا فوتبال جذاب است؟
    ابک به فایده کتاب اشاره کرد و گفت: اهمیت کتاب این است که کمی وضعیت تفکر در فوتبال ایرانی را دچار تحول کند. زمانی یکی از روزنامه نگاران یادداشت پرطرفداری نوشت با این عنوان که «چرا فوتبال جذاب است؟» اصل پاسخ او به این پرسش این بود که علت جذابیت فوتبال این است که فوتبال شبیه زندگی است. من از او پرسیدم که چرا فوتبال شبیه زندگی است؟ او پاسخ داد که «زیرا فوتبال غیرقابل پیش بینی است.» جواب دادم خیلی بازی های دیگر نیز غیرقابل پیش بینی است. او باز گفت زیرا فوتبال نماد زندگی اجتماعی هم هست. پاسخ دادم بسکتبال هم چنین است. باز گفت فوتبال ترکیب تصمیم های عقلانی و احساسی است. گفتم کشتی نیز چنین است. اما واقعیت این است که آن مقاله در فضای آن سال ها مدخلی می گشود و می گفت فوتبال فقط نتیجه بازی یا دعواهای اخلاقی یا مدیریتی نیست، بلکه می توان راجع به فوتبال بحث هایی کرد که متفاوت تر و عمیق تر از آن چیزی است که در سطح دیده می شود. اما متاسفانه همه جرقه هایی که در این زمینه زده شده در سطح مانده است و این در سطح ماندگی به فوتبال و جامعه فوتبالی ما آسیب زده است.
    وی به حضور یکی از کارشناسان فوتبال در انجمن جامعه شناسی اشاره کرد که در آنجا بحث خود راجع به فوتبال را با این تعبیر معروف و جذاب آغاز کرد که «فوتبال مساله مرگ و زندگی نیست، فوتبال چیزی فراتر از مرگ و زندگی است.» ابک گفت: این تعبیر همیشه برای گوینده اعتبار فراوانی می آورد و همه او را تشویق می کردند. حق هم داشت، زیرا کاشف جمله در زبان فارسی ایشان بود. اما در انجمن جامعه شناسی کسی از وی پرسید که این جمله چه معنایی دارد؟ گوینده این سخن یعنی امیر حاج رضایی البته جزو پیشگامان تحلیل فکری فوتبالی در سرزمین ما است و این تعبیر هم مهم است. اما نکته مهم این است که وقتی ایشان در معرض سوال این پرسشگر قرار گرفت سری تکان داد و گفت ای کاش بیل شنکلی، (مربی بزرگ دهه هفتاد لیورپول و گوینده اصلی این جمله) خودش اینجا بود و پاسخ شما را می داد.

    تفکر جدی و پیگیر راجع به فلسفه نداریم
    ابک گفت: راجع به نسبت اخلاق و فوتبال بسیار بحث شده است. اما چرا ما هنوز این میزان بحث را کافی نمی دانیم؟ زیرا حرف زیاد زده شده است، اما بحث پیش نرفته است. یعنی مباحث در سطح باقی مانده است. علت شاید این باشد که فوتبال خودش خیلی جذاب است و سمت و سوی متن هایی هم که درباره آن نوشته شده بیشتر به سمت آن جذابیت بوده است. یعنی ما در حوزه مباحث نقدی در فوتبال مسامحتا می گفت سنتی قاره ای داشته ایم، یعنی حرف های جذاب و ادبیات برانگیزاننده ای داشته ایم. یعنی در واقع به قصد تفکر فلسفی درباره فوتبال چیزی نوشته شده است که وقتی می خوانیم، آن را مقاله ای هوادارانه می یابیم و فقط صرفا طرح موضوع است، بدون در نظر گرفتن ابعاد آن. آیا مقصر فوتبالی ها هستند؟ خیر. مقصر روزنامه نگاران ورزشی نیز نیستند، زیرا کار آنها پرداختن به فلسفه فوتبال نیست. نکته این است که تفکر راجع به فوتبال جدی گرفته نشده است، زیرا خود موضوع جدی گرفته نشده است. یعنی فوتبال مثل ژورنالیسم سطحی تلقی می شود.
    وی تاکید کرد: در کتاب حاضر در مقاله ای درخشان مقایسه ای میان درام زندگی و درام فوتبال صورت می گیرد و می گوید فوتبال به این دلیل جذاب است که بازسازی درام زندگی است. نویسنده با جزییات در این باره بحث می کند و می گوید همه اهمیت فوتبال در این است که باید درک کرد در نهایت فوتبال بازی است، اگر این درک صورت نگیرد، میان درام زندگی و درام فوتبال خلط به وجود می آید و شخص به یک هولیگان بدل می شود و اتفاقات هولیگانیستی که رخ می دهد، به دلیل این خلط میان جهان فوتبال و جهان زندگی صورت می گیرد. این تخفیف فوتبال نیست. جامعه فیلسوفان ما هیچگاه نخواسته فوتبال را جدی بگیرد. در حالی که فوتبال جزو جدی ترین امور است. پرمخاطب ترین برنامه تلویزیون راجع به فوتبال است، پولی که در فوتبال جابه جا می شود، بسیار زیاد است. بنابراین سوال اساسی این نیست که چرا جامعه ورزشی فوتبالی فلسفه را جدی نمی گیرد، بلکه سوال اساسی این است چرا جامعه فکری ما از این موضوع بسیار مهم غفلت کرده است؟
    این روزنامه نگار در پایان گفت: بارها دیده ام که روزنامه نگاران ورزشی تلاش کرده اند که انحصار بحث راجع به فوتبال در بین چند کارشناس مشهور را از میان بردارند و سراغ اساتید فلسفه و جامعه شناسی و... رفته اند. اما متاسفانه نتیجه فاجعه بوده است. این امر سبب شده این روزنامه نگاران سرخورده شوند. یعنی مرزی میان نویسندگان مدرن فوتبالی ما و آکادمی یا مرکز تولید فکری که قرار است ایشان را پشتیبانی کند، کشیده شده است. ٩٠ درصد مباحثی که در کتاب مطرح شده، در فوتبال ما نیز مطرح شده است، اما ما کمتر به این موضوعات از منظر فکری و فلسفی و جامعه شناختی و... پرداخته ایم. بحث ها در سطح می ماند و پیش نمی رود، زیرا عقبه فکری ندارد. بخشی نیز چنان که اشاره شد، به دلیل جذابیت فوتبال است. در پایان اینکه کتاب به دلیل اینکه به ما روش فکر کردن راجع به مسائل فوتبالی می دهد، اهمیت دارد؛ ضمن آنکه ما را به دقت راجع به مباحث فوتبالی رهنمون می شود.

    حسین شیخ رضایی: فلسفه ورزش چیست؟

    حسین شیخ رضایی بحث خود را با اشاره به علاقه خاص خود به فوتبال آغاز کرد و گفت: یکی از زیرشاخه های نسبتا فعال در حوزه فلسفه، فلسفه ورزش است. فلسفه ورزش حدود دهه ١٩٧٠ تثبیت شده و از سال ١٩٧٤ راجع به آن مجله ای آکادمیک به نام «فلسفه ورزش» تاسیس شده است و چهره های نسبتا آکادمیکی در آن کار می کنند. فلسفه عمدتا به پرسش های مفهومی می پردازد و فلسفه ورزش عنوان عامی است که ذیل آن تمام شاخه های فلسفه حضور دارند و هرکدام از دید خاص خودشان به ورزش می پردازند. مثلا یکی از شاخه های فلسفه زیبایی شناسی است که به این پرسش می پردازد که امر زیبا چیست؟ متناظر با این کسانی که از این دید به فلسفه ورزش می پردازند، به این موضوع توجه دارند که رابطه زیبایی با ورزش چیست؟ یا به طور خاص در ورزش هایی که حرکت زیبا اهمیت دارد (مثل ژیمناستیک) ملاک تعیین زیبایی چیست؟ داغ ترین حوزه در فلسفه ورزش مباحث فلسفه اخلاق است که به عمل نیز نزدیک تر است. یعنی در برخی کشورها کسانی استخدام می شوند که راجع به اخلاق ورزش فکر و تولید فکری کنند. و به مسائلی از این دست بپردازند: وضعیت اخلاقی دوپینگ، بحث تقویت قوای ورزشکار و وقت کشی یا ضد فوتبال، بحث خطای فنی، مساله جنسیت و ورزش که در این موضوع راجع به این بحث می شود که آیا فوتبال درون خودش عنصر مردسالارانه ای دارد یا خیر؟ مثال بعدی بحث اخلاقی در مساله قانونگذاری فدراسیون های ورزشی است. همچنین در نگاه فلسفه سیاسی به فلسفه ورزش مباحثی از این دست مطرح می شود که آیا میان ورزش ها مثل فوتبال و جهان بینی های سیاسی مثل سرمایه داری رابطه هست یا خیر؟ البته لازم به ذکر است که فلسفه ورزش به مسائل عام ورزش ها می پردازد، اما با همین رویکرد هر کدام از ورزش ها مثل فوتبال می توانند فلسفه خاص خودشان را داشته باشند. یعنی در فلسفه فوتبال به مسائل خاصی پرداخته می شود که از بازی فوتبال برمی خیزد.

    کتابی برای دانشجویان فلسفه
    شیخ رضایی بعد از اشاره به مباحث فلسفه ورزش گفت: این مباحث مورد علاقه طرفدار فوتبال و ورزشی نویس و ورزشکاران نیست، بلکه شاخه ای اختصاصا فلسفی است که مثل سایر مباحث فلسفی موضوع مورد بحث را به جسدی برای تشریح عقلانی بدل می کند. کتاب حاضر در این ژانر یعنی فلسفه ورزش یا فلسفه فوتبال قرار نمی گیرد بلکه اکثر مقالاتش در مرز مشترک فوتبال و فلسفه حرکت می کند و نمی خواهد ارتباطش را با فوتبال قطع کند. این امر کتاب را خواندنی می کند، یعنی مخاطب کتاب کسی است که به فوتبال علاقه دارد.
    وی در ادامه گفت: البته این کتاب به درد دانشجوی فلسفه می خورد، زیرا در نهایت تربیت فلسفی و اصولا تعلیم و تربیت قرار است به دانشجویان آموزش دهد که از منظرهای مختلف به موضوعی واحد بنگرند، در فلسفه این امر اهمیت بیشتری دارد. این کتاب تمرین خوبی برای فکر کردن راجع به فوتبال و عناصر گوناگون آن است. نویسندگان دست کم ٣٠ یا ٣١ موضوع قابل تامل فلسفی در فوتبال یافته اند، مثل وضعیت وجودی دروازه بان، شرایط متفاوت دفاع و حمله، فوتبال هنر است یا خیر و... البته اینکه کتاب تک نگاری نیست، در این زمینه اهمیت دارد و برای تفکر واگرا بسیار مفید است.
    شیخ رضایی سپس به نکاتی راجع به ترجمه کتاب اشاره کرد و ضمن مطلوب ارزیابی کردن آن به صورت کلی تاکید کرد: البته بهتر است کتاب را یک ویراستار آشنا به فلسفه از نظر بگذراند تا اصطلاحات فلسفی و ترجمه های رایج و جا افتاده آن در فارسی را تصحیح و یکدست کند.

    فوتبال همچون یک هنر انتزاعی
    این استاد فلسفه در ادامه به این بحث پرداخت که «آیا می توان فوتبال را هنر تلقی کرد یا خیر؟» و گفت: منظور البته کاربرد استعاری تعبیر «هنر» برای فوتبال نیست. برای پاسخ به این پرسش باید سخنی در آغاز کتاب را که فوتبال را بازنمایی و آینه زندگی می خواند، کنار گذاشت. اما می توان فوتبال را تنها به مثابه یک فرم در نظر گرفت، یعنی کاری به ملیت یا رنگ یا تعلق بازیکنان به شهر یا کشور خاصی نداشته باشیم، حتی به برد و باخت و تعداد گل ها هم اهمیت ندهیم. در این حالت یعنی اگر هر نوع ارتباط فوتبال از جهان خارجی را کنار بگذاریم و فوتبال را از بازنمایی جهانی دیگر جدا کنیم، آنگاه فوتبال به هنرهای انتزاعی بدل می شود، مثل یک قطعه موسیقی که در آن چیزهایی ساخته می شود که فقط در خودش معنادار است و بیرون از خودش ارجاع ندارد. اگر با این نگاه به فوتبال بنگریم، فوتبال به معنای واقعی کلمه اثر هنری است. البته این نوعی نگرش خاص به فوتبال است. یکی از نویسندگان کتاب می گوید کانت می گوید اثر هنری را باید با بی طرفی دید. این نگرش به فوتبال تنها زمانی ممکن است که بازی زنده تمام شده باشد و ما به تکرار آن نگاه کنیم که دیگر طرفداری در احساسات بر آمده از تماشای آن معنایی نداشته باشد. بحث من شبیه این است، یعنی اگر طرفداری های بیرونی را کنار بگذاریم، فوتبال ارجاعی به جهان بیرون ندارد و در لحظه فرم هایی به صورت گروهی ساخته می شود که در لحظه ساخته می شود و از بین می رود و خیلی اقتضایی است و هیچ دستورالعمل از پیش تعیین شده ای ندارد. یعنی فوتبال به هنر بی معنا و صوری بدل می شود. نکته جالب این است که درک هنرهای انتزاعی برای عموم مردم سخت است، یعنی مردم شاید کمتر به نمایشگاهی بروند که تابلوهای آبستره دارد. اما فوتبال هنری انتزاعی است که درکش برای عموم راحت است.
    شیخ رضایی گفت: بسیاری از ما با این سوال برخی مادربزرگ ها یا پدربزرگ ها مواجه شده اند که از معنای فوتبال پرسیده اند و پرسیده اند که یعنی چه که عده ای دنبال یک توپ می دوند؟ این نگرش به فوتبال دنبال معنای فوتبال است و از طرز دیدن فوتبالی که من از آن سخن گفتم، لذت نمی برد. اما اگر این معناهای فوتبال را به کل کنار بگذاریم و آن را به امری کاملا بی معنا بدل کنیم، آن گاه زیبایی شناسی خاصی پدید می آید و جالب است که این زیبایی شناسی خاص بالاترین طرفدار را پیدا کرده و تبدیل به معبد دنیای جدید شده است، این ترکیب جالبی از یک هنر انتزاعی با نهاد بزرگ اجتماعی است.




    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4633
    دفعات دیده شده: 73 | آخرین مشاهده: 17 دقیقه پیش