فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
پرخواننده ترین شاعر آوانگارد ایران نسخه چاپی RSS
  • پرخواننده ترین شاعر آوانگارد ایران پرخواننده ترین شاعر آوانگارد ایران
    شنبه 15 مهر 1396 ساعت 14:28

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از ایران/یزدان سلحشور گزارش می دهد؛ سهراب سپهری[میلاد: ۱۵ مهر ۱۳۰۷ کاشان/مرگ: ۱ اردیبهشت۱۳۵۹ تهران] پرمخاطب ترین شاعر مدرن ایران است البته همیشه چنین نبوده؛ در واقع زمانی که مبتلا به سرطان خون، در بیمارستان پارس تهران درگذشت، میلادی دوباره برایش رقم خورد و شعرهایش، مورد توجه مخاطبان عام قرار گرفت در حدی که چند نسل با شعرهایش زندگی کردند و از افقی نو به جهان پیرامونی نگریستند؛ البته او به عنوان نقاشی مدرن، پیش از مرگ نیز دارای آوازه ای فرامرزی بود اما شعرهایش به دلیل بایکوت فضای روشنفکری ایران، فرصت دستیابی به مخاطبان بسیاری را نیافتند. سپهری البته، خودش هم چندان در بند ابراز حضور در رسانه های جمعی نبود و ...

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از ایران/یزدان سلحشور گزارش می دهد؛ سهراب سپهری[میلاد: ۱۵ مهر ۱۳۰۷ کاشان/مرگ: ۱ اردیبهشت۱۳۵۹ تهران] پرمخاطب ترین شاعر مدرن ایران است البته همیشه چنین نبوده؛ در واقع زمانی که مبتلا به سرطان خون، در بیمارستان پارس تهران درگذشت، میلادی دوباره برایش رقم خورد و شعرهایش، مورد توجه مخاطبان عام قرار گرفت در حدی که چند نسل با شعرهایش زندگی کردند و از افقی نو به جهان پیرامونی نگریستند؛ البته او به عنوان نقاشی مدرن، پیش از مرگ نیز دارای آوازه ای فرامرزی بود اما شعرهایش به دلیل بایکوت فضای روشنفکری ایران، فرصت دستیابی به مخاطبان بسیاری را نیافتند. سپهری البته، خودش هم چندان در بند ابراز حضور در رسانه های جمعی نبود و باوجود غیر سیاسی بودن خود و آثارش، حتی نخواست به حمایت شخص دوم سلطنت مشروطه [در دوران پهلوی دوم] که از شیفتگان شعر او بود، «آری» بگوید. سپهری از شاگردان نیما بود که مدتی هم آثاری متأثر از ذهن و زبان نیما خلق کرد اما بزودی از این تأثیر دست شست. بسیاری، بزرگ ترین تأثیر او بر شعر مدرن را، در کتاب های چهارم و پنجم فروغ فرخزاد می بینند؛ تأثیری مشهودتر از حضور فروغ در استودیو گلستان و آشنایی اش با سینما و حتی مشهودتر از تأثیری که از نثر ابراهیم گلستان در داستان هایش گرفت، داستان هایی که نثرشان در چارچوب وزن عروضی شکل گرفته بود.

    جهانی نو در شعر مدرن
    اهل کاشانم.
    روزگارم بد نیست.
    تکه نانی دارم، خرده هوشی، سر سوزن ذوقی.
    مادری دارم، بهتر از برگ درخت.
    دوستانی، بهتر از آب روان.
    و خدایی که در این نزدیکی است:
    لای این شب بوها، پای آن کاج بلند.
    روی آگاهی آب، روی قانون گیاه.
    من مسلمانم.
    قبله ام یک گل سرخ.
    جانمازم چشمه، مهرم نور.
    دشت سجاده من.
    من وضو با تپش پنجره ها می گیرم.
    در نمازم جریان دارد ماه، جریان دارد طیف.
    سنگ از پشت نمازم پیداست:
    همه ذرات نمازم متبلور شده است.
    من نمازم را وقتی می خوانم
    که اذانش را باد، گفته باشد سر گلدسته سرو.
    من نمازم را، پی «تکبیرة الاحرام» علف می خوانم،
    پی «قد قامت» موج...
    مخاطبان عام شعر، سپهری را با «هشت کتاب» می شناسند که در واقع مجموعه هشت کتاب شعر منتشرشده اوست: مرگ رنگ، زندگی خواب ها، آوار آفتاب، شرق اندوه، صدای پای آب، مسافر، حجم سبز، ما هیچ/ ما نگاه. از این هشت کتاب، دوتاشان «منظومه» اند، یا اگر مته به خشخاش بگذاریم، لااقل دو شعر بلندند: صدای پای آب و مسافر. چهار کتاب از این هشت کتاب، نه مشهورند نزد مخاطبان عام [حتی تا حدی نزد مخاطبان خاص] و نه محبوب، که چهار کتاب نخست اند. دو کتاب هم از این هشت کتاب هم، گرچه مشهورند اما چندان نزد مخاطبان عام، محبوب نیستند: مسافر و ما هیچ/ما نگاه. در واقع سپهری را مخاطبان عام با دو کتاب صدای پای آب و حجم سبز می شناسند که تنها آثاری هستند در شعر معاصر ایران که نه تنها در حوزه «شعر پرخواننده» مطرح اند که آثاری آوانگارد هم هستند و فراتر از آن، نزدیک به دو دهه، نقش درمانگر افسردگی های جمعی را در جامعه ایفا کرده اند و به همین دلیل، آنچه  «شعردرمانی» در روانکاوی ایران نام گرفت، بیش از همه مدیون این دو کتاب است. اگر بخواهیم از شاخص ترین شعر مدرن که حاوی بیشترین رویکردهای عصر پسامدرن[پیش از ظهور این عصر در ایران] باشد، نام ببریم، آن شعر، شعر سهراب سپهری ست؛ شعری بهره مند از ساز و کاری بشدت مدرن، پیشنهاددهنده به شاعران هم عصرش، برخوردار از مهم ترین ویژگی های شعر پیش از دوران مدرن و البته بشدت غیر قابل تقلید. [گرچه وسوسه برانگیز برای نوآمدگان شعر، که رونویسی اش کنند اما رسواکننده به دمی، در محافل شعری!]
    سپهری تنها شاعر دوران مدرن ماست که جهان پیرامونی را بازسازی یا حتی بازآفرینی نمی کند بلکه جهانی دیگر می آفریند که همه چیزش متعلق به خود اوست؛ گرچه این جهان شباهت هایی با برخی متون شرق دور یا نزدیک دارد اما این شباهت ها، به مراتب از شباهت شعر هم عصرانش با واقعیت پیرامونی شان کمتر است و به مراتب، کمتر از آن آثار، از کهن الگوها و آثار پیش از خود تأثیر پذیرفته است. اگر بنا بود که تازگی چشم انداز شعری و خلق جهانی نو، تنها معیار نقد ادبی باشد، سپهری بزرگ ترین شاعر دوران مدرن ایران محسوب می شد اما می دانیم که این دو معیار، تنها موازین نقد ادبی نیستند.

    شیشه پاک کنی آویخته  در طبقه بیستم
    گرچه مشهورترین منتقد دوران مدرن ایران(رضا براهنی)، در دهه چهل، سهراب را «بچه بودایی اشرافی» لقب داده بود اما زندگی سپهری، حتی زمانی که از فروش تابلوهایش در اروپا و تدریس در هنرکده هنرهای تزئینی تهران، درآمد قابل قبولی برای یک زندگی متوسط داشت، اشرافی نبود. سادگی، درچشم ترین ویترین زندگی اش بود و تازه در سال های پیش از آن، حتی همین معیشت برای یک زندگی متوسط را هم نداشت. در نیمه دوم دهه سی، از راه زمینی به اروپا رفت و با نیمچه بورسیه ای در مدرسه هنرهای زیبای پاریس، در رشته لیتوگرافی نام نویسی کرد. بعد، همین نیمچه بورسیه هم قطع شد.
    زندگی و تحصیل در اواخر دهه پنجاه میلادی در پاریسی که فقط ۱۲ سال از ویرانی حاصل از جنگش می گذشت، برای یک آسیایی، بدون بورسیه و حمایت مالی، اگر فاجعه نبود بسیار سخت بود. در دهه ۱۹۵۰، «کار» برای شهروندان اروپایی هم چندان در دسترس نبود چه رسد به دانشجویی که مجوز کار هم نداشت. پس فقط می ماند کارهایی که پول خون آدم را می دادند بابتش؛ بدون بیمه، بدون رعایت نکات ایمنی و با یک سوم دستمزد یک کارگر فرانسوی؛ پاک کردن شیشه های ساختمان های خیلی بلند آن زمان؛ آویزان شدن از ساختمان های بیست طبقه در ارتفاعی حدود ۸۰ تا ۹۰ متری زمین؛ و همزمان درس خواندن و کشیدن نقاشی. به گمانم این جور کارها را هر کسی انجامش بدهد، بچه های اشرافی انجامش نمی دهند! با این همه این لقب هم بخشی از سیاست بایکوت جامعه روشنفکری علیه او بود در دهه چهل و پس از آن، در دهه ۵۰.

    هر که با ما نیست علیه ماست!
    شعر، از دوره مشروطه به بعد، همیشه آمیخته با سیاست بود و این آمیختگی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بیشتر هم شد تا حدی که حتی شاعران رُمنس گو هم که توسط شاگردان نیما، با عنوان «شاعران رمانتیک» طرد و لعن می شدند، در کارنامه شان چند شعر سیاسی داشتند که به همکاری و همراهی با قدرت حاکمه که دست راستی بود، متهم نشوند؛ در مقابل، شعر مدرن، با آرمان های چپ آن روزگار معنا می شد؛ همچنانکه با عبارتی منسوب به بنیانگذار اتحاد جماهیر شوروی که «هر که با ما نیست، علیه ماست!» و سپهری، با «ایشان» نبود، پس رسانه های مرتبط با روشنفکران چپ بایکوت اش کردند. در این میان، تنها سیروس طاهباز بود که با نشریه آرش، آثارش را منتشر می کرد و تنها حامی اش در نیمه نخست دهه چهل، فروغ فرخزاد بود و پس از مرگ وی، چنان در انزوا قرار گرفت که در گزینه های شعر اواخر دهه ۵۰، نامش به اجبار و شعرش در صفحاتی اندک، پس از ۶۰ شاعری که نام اغلب شان امروز به فراموشی سپرده شده، درج می شد. تاریخ ادبی اما، اغلب خودش را از قید و بندهای ایدئولوژیک می رهاند تا بهترین ها را به آیندگان معرفی کند.
    نام او چند دهه است که میان پنج شاعر برگزیده تاریخ شعر مدرن ایران می درخشد و بخش کثیری از مخالفان وی در آن دهه ها، خود اکنون می خواهند از منظر چشم او به جهان بنگرند و دیگر چندان در قید مفاهیم و جبهه گیری های سیاسی نیستند و اشتباهات خویش را در آن دوره، به پای ذهنیت جمعی و فضای جنگ سرد می نویسند. هاینریش بُل در سال های پس از جنگ دوم جهانی گفته بود اگر از هر آلمانی بپرسید که آن روزها چه می کردی؟ می گوید نازی ها بودند ما نبودیم! پس آن جمعیت عظیمی که برای هیتلر و کارهایش دست می زدند، چه کسانی بودند؟!

    شاعری با موفقیتی عظیم
    در اوزان نیمایی
    به تماشا سوگند
    و به آغاز کلام
    و به پرواز کبوتر از ذهن
    واژه ای در قفس است
    حرف هایم، مثل یک تکه چمن روشن بود
    من به آنان گفتم:
    آفتابی لب درگاه شماست
    که اگر در بگشایید به رفتار شما می تابد
     و به آنان گفتم:
    سنگ آرایش کوهستان نیست
    همچنانی که فلز، زیوری نیست به اندام کلنگ
     در کف دست زمین گوهر ناپیدایی ست
    که رسولان همه از تابش آن خیره شدند...
    سپهری همزمان با شاملو به گفتن شعر بدون وزن روی می آورد که حاصلش زندگی خواب هاست اما چون شاملو، آن را ادامه نمی دهد شاید به این دلیل موجه که چون شاملو در این حوزه، موفق نبوده و جهانی که می خواسته خلق کند در اوزان نیمایی امکان حیات بیشتری داشتند.
    شعرهای منثور سپهری که هیچ گاه مورد استقبال مخاطبان عام قرار نگرفت، حتی برای شاعران آوانگارد زمان خودش هم چندان الهام بخش نبودند. با وجود آنکه او با شعر کلاسیک آغاز کرده بود اما این بخش از آثارش از موسیقی کلامی، یا بشدت تهی هستند یا جملات، موسیقی کلامی ناهماهنگی با یکدیگر دارند. پیچیدگی غیر لازم، از مشخصه های دیگر شعرهای منثور سپهری ست و استیلای زبانی که در دهه سی، یادآور شعرهای ترجمه شده بود[مخصوصاً آثار تاگور یا کتب کهن هندی] بر زبان این شعرها سایه انداخته.
    از لحاظ تصویرپردازی هم، بیش از آنکه این شعرها چیزی را «نشان» دهند، آن را «توضیح» می دهند. به نظر می رسد خود سپهری هم خیلی زود[در کمتر از ۱۰ سال] متوجه ناتوانی اش در این شیوه شعری شد و سعی کرد در شعرهای «شرق اندوه»، نوعی موسیقی خاص خودش را به کلام آن شعرها ببخشد و دست از «توضیح دادن» بردارد. شاید اگر «صدای پای آب» را نمی گفت و ناگهان به شاعری شگفت انگیز و دور از دسترس[برای هم عصرانش] بدل نمی شد، «شرق اندوه» یکی از جریان سازترین کتاب های دهه چهل می شد برای شعر آوانگارد آن دوره. رد پای «شرق اندوه» را چه در آثار شاعران موج نو و چه در آثار موج ناب، می توان یافت همچنانکه شعر آوانگاردی که دکتر براهنی در دهه ۷۰ به آن رسید و آن را تکامل بخشید، پدر معنوی اش کتاب «شرق اندوه» است و شاید همین امر، براهنی را چون اساطیر یونان جلوه دهد که آنچه را - به عنوان منتقد- طرد کرد، مبتلایش شد.

    محبوب به خاطر امیدهایش
    از چهار کتاب آخر «هشت کتاب»، کتاب های پنجم و هفتم بسیار محبوب اند و اساساً محبوبیت و شهرت غافلگیرکننده سپهری از سال ۱۳۶۰ به این سو، مرهون «این دو کتاب تازه کشف توسط عموم» است دو کتابی که در سال های ۴۴ و ۴۶ منتشر شده بودند اما شعرهای شان چنان تازه مانده بود که خوانندگان شعر دهه شصت گمان می کردند که برای همان دهه سروده شده اند. صدای پای آب را طاهباز در سال ۴۳، به طور کامل در نشریه آرش منتشر کرده بود اما سپهری در زمان چاپ کتاب، در بخش هایی از آن دست برد و این ویرایش، به بهتر شدن اثر کمک کرد. برخی شعرهای «حجم سبز» هم تا انتشارشان به شکل یک مجموعه، منتشر و می توان با شکی اندک گفت که همه این شعرها، پیش از اتمام سال ۴۵ سروده شده بودند؛ هر دو کتاب، مملو از امید به زندگی و دیدن جهانی ست که در آن بهتر می توان زندگی کرد جهانی که از سوی روشنفکران هم عصرش به عنوان «جهانی قلابی» تلقی شدند که ثمره ای جز «به خواب فرو بردن بیشتر خلق های تحت استعمار» ندارند! [کمی منصف باشیم! حتی در فرانسه نیز که مهد آزادی اروپا بود، این قبیل انگ ها و ضد تبلیغ ها علیه آثار هنری برتر رایج بود اما به دلیل فضای باز سیاسی فرانسه و اروپا، این انگ ها باعث خاموشی و بایکوت یک هنرمند نمی شد.]
    شعر بلند «مسافر» به اندازه «صدای پای آب» محبوب نیست و کتاب آخر را هم، مخاطبان سپهری[مگر برخی شعرهایش را] دوست نمی دارند.چرا؟ هر دو کتاب، آثاری پیشنهاددهنده اند و در «ما هیچ/ما نگاه» کاملاً محسوس است که شاعر، در حال پوست اندازی فرمی و شگردی ست اما نه «مسافر» که دارای اندوه غریبی در خود است و نه کتاب آخر که اندوهی خردکننده در خود دارد، مخاطبان عام را جذب خود نکردند شاید به این دلیل که بزرگ ترین موفقیت سپهری در «صدای پای آب» و «حجم سبز»، پیشنهادهای تازه و رویکردهای فرمی نو و افق های بی تکرار نبود، بزرگ ترین موفقیت اش، خلق جهانی نو بود که بر پی «امید» شکل گرفته بود آن هم در قرنی که اساس اش بر نومیدی بود.
    ...سر هر کوه رسولی دیدند
    ابر انکار به دوش آوردند.
    باد را نازل کردیم
    تا کلاه از سرشان بردارد.
    خانه هاشان پر داوودی بود،
    چشمشان را بستیم.
    دستشان را نرساندیم به سر شاخه هوش.
    جیبشان را پر عادت کردیم.
    خوابشان را به صدای سفر آینه ها آشفتیم.

    نیم نگاه
    اگر بخواهیم از شاخص ترین شعر مدرن که حاوی بیشترین رویکردهای عصر پسامدرن[پیش از ظهور این عصر در ایران] باشد، نام ببریم، آن شعر، شعر سهراب سپهری ست؛ شعری بهره مند از ساز و کاری بشدت مدرن، پیشنهاددهنده به شاعران هم عصرش، برخوردار از مهم ترین ویژگی های شعر پیش از دوران مدرن.
     گرچه مشهورترین منتقد دوران مدرن ایران، در دهه چهل وی را بچه بودایی اشرافی لقب داده بود اما زندگی سپهری، حتی زمانی که از فروش تابلوهایش در اروپا و تدریس در هنرکده هنرهای تزئینی تهران، درآمد قابل قبولی برای یک زندگی متوسط داشت، اشرافی نبود. سادگی، درچشم ترین ویترین زندگی اش بود.
     تنها حامی اش در نیمه نخست دهه چهل، فروغ فرخزاد بود و پس از مرگ وی، چنان در انزوا قرار گرفت که در گزینه های شعر اواخر دهه ۵۰، نامش به اجبار و شعرش در صفحاتی اندک، پس از  
     ۶۰ شاعری که نام اغلب شان امروز به فراموشی سپرده شده، درج می شد. تاریخ ادبی اما، اغلب خودش را از قید و بندهای ایدئولوژیک می رهاند تا بهترین ها را به آیندگان معرفی کند.
     از چهار کتاب آخر «هشت کتاب»، کتاب های پنجم و هفتم بسیار محبوب اند و اساساً محبوبیت و شهرت غافلگیرکننده سپهری از سال ۱۳۶۰ به این سو، مرهون «این دو کتاب تازه کشف توسط عموم» است دو کتابی که در سال های ۴۴ و ۴۶ منتشر شده بودند اما شعرهای شان چنان تازه مانده بود که خوانندگان شعر دهه شصت گمان می کردند که برای همان دهه سروده شده اند.




    مقاله
    شماره مطلب: 4620
    دفعات دیده شده: 45 | آخرین مشاهده: 8 ساعت پیش