فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
خواندن چگونه رخ می دهد؟ خواندن فراموش کردن است نسخه چاپی RSS
  • خواندن چگونه رخ می دهد؟
خواندن فراموش کردن است خواندن چگونه رخ می دهد؟
    خواندن فراموش کردن است

    دوشنبه 10 مهر 1396 ساعت 18:22

    آیا خوانش یک متن واقعاً انباشتی تدریجی و همواره مثبت از کنترل و ابقای عظیم و طولانی اطلاعات و دانسته هاست یا بیشتر پروسه ای متزلزل که در هربار خواندن، قرائت قبلی را ملغی می کند و جانشین آن می شود؟ من هیچ وقت نمی توانم هیجانی که از خوانش نخست به دست آورده ام، دوباره بازسازی کنم.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ تیم پارکس، مترجم: آتوسا افشاری گزارش می دهد؛

    لحظاتی هست که اطلاعات و دیدگاه هایی که تاکنون در ذهنمان چیزی بیش از یک شهود مبهم نبوده اند، ناگهان شروع به روشن شدن می کنند. اخیراً شنیدم که حافظۀ بصری فوری ما تنها برای کسری از ثانیه می تواند محرک را در ذهن نگه دارد. فراموشی اجتناب ناپذیر یا ماندگاری کوتاه مدت داده های بصری در ذهن ما، حقیقتی تصدیق شده است که با اندکی تأسف دلگرم مان می کند. دووی درایسما در کتاب جدید خود به نام «فراموشی»، از ما می خواهد تا «تصور کنیم که اگر حافظه قادر به ابقای همه چیز به صورت دست نخورده و کامل می بود، چه می شد.»

    روزی به طور اتفاقی به نقل قولی از ناباکوف برخوردم. نویسندۀ «لولیتا» می گفت: هیچ کس نمی تواند کتابی را بخواند، بلکه تنها قادر به بازخوانی آن است. مجذوب این تناقض گویی شدم و مقاله ای که این جمله بدان تعلق داشت را خواندم. ناباکوف شکایت می کرد که وقتی کتابی را برای نخستین بار می خوانیم، پروسۀ طاقت فرسای انتقال چشم ها از چپ به راست، خط به خط، صحفه به صحفه و در نهایت کار پیچیدۀ فیزیکی ای که به طور خودکار روی هر کتابی انجام می شود و فرایند رسیدن به شناخت در ابعاد زمانی و مکانی اثر منجر به ایجاد سدی مستحکم میان مخاطب و ادراک اثر هنری می شود. وی ادعا می کند که تنها در سومین و چهارمین بار خواندن اثر است که تازه فهم آن میسر می شود. درست مثل ادراک ما از یک اثر نقاشی که تا مدت ها در ذهن به بقای خود ادامه می دهد.

    ناباکوف اشاره ای به فراموشی نمی کند، اما روشن است که تاحد زیادی قصد او بیان همان چیزی است که به طور غیرمستقیم و کلی از آن سخن رانده است. این تلاش فیزیکی، جلو و عقب بردن چشم ها (که البته هرگز برای من کار طاقت فرسایی نبوده)، همچنان به قوت خود باقی خواهد ماند، درحالی که آنچه میان خوانش نخست با خوانش های بعدی تفاوت ایجاد می کند، ظرفیت در حال رشد ما برای تثبیت و کنار هم قرار دادن چیزها در یک رابطۀ مشترک است. در خوانش های ثانویه، دیگر پایان داستان برای ما روشن شده و پایان اثر از همان ابتدا در ذهن ما نقش می بندد و می دانیم که چگونه رشته های اثر دور هم تابیده و جمع شده است. برای مثال، در رمان «خانوم دالووی»، در همان صفحۀ اول، زمانی که کلاریسا از منزل خارج شده و این جمله را بر زبان می آورد: «چه چکاوکی! چه شیرجه ای!» مدت ها ذهنمان درگیر فهم معنای آن می شود. کلاریسا می داند که کسی از پنجرۀ بالاسری، خود را به پایین پرتاب کرده است، اما برای خواننده این راز تا لحظات پایانی سربه مهر باقی می ماند. ما در خوانش ثانویه حس می کنیم که رمان را بهتر درک کرده یا حداقل از ساختمان رمان بیشتر سر درمی آوریم و این خود فی النفسه لذت آفرین است.

    ناباکوف مطلب خود را با این نقل قول از فلوبر ادامه می دهد: «فرزانه آن کسی است که همان چند جلد کتابی را که خوانده، عمیقاً درک کرده باشد.» به نظر می آید که کمال مطلوب در اینجا شناخت تام از یک اثر است؛ شناختی مطلق و معرفتی هم زمان نسبت به تمامی ابعاد اثر. دانش و حتی حکمت، در ژرفا قرار دارد، نه در سطح. آن زمان که دوباره با اثری روبه رو می شویم، به ناگاه اثر خود را بر ما پیچیده و بی پایان می نمایاند، اما از سویی امکان شگرفی از کنترل بر جهان خویش را در اختیارمان قرار می دهد. به جای رها کردن خویش در سیلی از اطلاعات و افتادن در دام خوانش صرف، به تدریج خود را مالک و حافظ کتاب می یابیم؛ امری که نیازمند صرف هزینۀ زمانی بالایی است.

    باید تصدیق کنیم زمانی که خواننده بدان درجه از تسلط برسد، دیگر تعداد معدودی از آثار، شایستۀ چنین توجهی خواهند بود. در اینجا ما به سوی نگرشی نخبه گرایانه از ادبیات سوق داده شده ایم؛ یعنی برای فهم زیبایی شناسی تنها احتیاج به دانشی جامع از «بهترین چیزهایی که اندیشیده شده و بر زبان آورده شده» داریم. این دقیقاً همان چیزی است که چهل سال پیش در دپارتمان های زبان و ادبیات انگلیسی آموزش داده می شد: استیلای قانون کلی، فرض نکات ظریفِ بی پایان و ابهام، احتیاج به تحلیل دقیق متن.

    نیازی به گفتن نیست که این رویکرد، بهترین دلگرمی برای آن دسته اساتیدی است که سال ها به خواندن و تدریس آثاری محدود و تکراری خو کرده اند. (وقتی من اغلب اوقات از لاورنس، جویس، بکت و وولف نقل قول می آورم، بدان علت است که به طور منظم آن ها را تدریس و بارها بازخوانی شان کرده ام.) همچنین این آثار به طرز عامدانه ای پیچیده و سخت نوشته شده اند؛ «اولیس»، «در جست وجوی زمان ازدست رفته»، «کوه جادو» یا «ظرف غذای کثیف در خیابان مرولانا» اثر کارلو امیلیو گادا و یا «آبشالوم، آبشالوم» فالکنر، به استادی که ده ها بار آن ها را خوانده، این امکان را می دهند که با خاطری آسوده پیش روی شاگردان سردرگمش بایستد.

    در اینجا، واکنش های ما به کتاب در خوانش اول درهرصورت بی معناست؛ فارغ از اینکه اثر به ما انگیزۀ خوانشی دوباره را بدهد یا خیر. اما ازآنجایی که در تمامی این رویکردها، فرض بر این است که هیچ کتابی طعم خود را در خوانش اول به ما نمی چشاند و تنها در خوانش های بعدی است که می فهمیم اثر چه می گوید (ایده ای که به آسانی می توان به خورد جوانان و خوانندگان بی تجربۀ موزیل، ایتالو زوِوُ و کافکا داد)، این تصمیم به خوانش دوباره ، کم وبیش توسط معلم ها و منتقدان گرفته می شود. خلاصه اینکه ازمابهترانی هستند که همواره به ما می گویند چه کتاب هایی اهمیت بازخوانی دارند؛ چراکه بر خوانش نخست به سختی می توان نام خواندن نهاد.

    آیا این نگرشی ایده آل به ادبیات است؟ آیا باید حق را به ناباکوف داد که تنها بازخوانی وجود دارد و آیا ناباکوف و راست کیشی انتقادی او اصلاً رابطه ای با واقعیات عادات خوانشی ما دارد؟ بالأخص در محیط معاصر که هرچه بیشتر و بیشتر کتاب پیشنهاد می دهد و کمتر و کمتر وقت برای خواندن آن ها.

    به دووی درایسما برگردیم. چرا او عجز ما از یادآوری داده های حسی لحظه ای را به عنوان «فراموشی» توصیف می کند؟ این کلمه حاوی این پیام است که من «مالک» آن داده ها بوده ام و یا در طلب مالکیت آن ها. معنای تلویحی چنین مطلبی این است که زندگی ارزش و شأن کمی دارد و همانا در چشم به هم زدنی سپری خواهد شد. اکنون، همچنان که در حال نوشتنم، به تمامی نشانه های حسی آگاهی دارم؛ موقعیت کاغذها، فنجان چای، خودکارها، تلفن و کتاب ها بر روی سطح شیشه ای میز اتاق نشیمن. همچنین سایۀ قفسه ها و خرت وپرت های آن بر روی دیوار مقابل. صدای یخچال و صدای آژیری که از دوردست شنیده می شود. پارس کردن سگی در گوشه ای از خیابان و تابش شدید نور خورشید بر پردۀ کرم رنگم که به زردی می گراید. من فردا و فرداهای دیگر قادر به یادآوری این قطعات نخواهم بود. هنوز چنین ادراکاتی بخش اعظمی از لذت در لحظه هستند که بدون آن ها، زندگی حقیقتاً حقیر و ناچیز خواهد بود.

    البته یکی از دلایلی که باعث می شود تا من قادر به یادآوری تأثرات نباشم، این است که آن ها با دیگری جایگزین می شوند. با این حساب، این مسئله هم اهمیت دارد که مکتوب کردن خاطرات انباشته شده در ذهن می تواند به آن ها جان تازه ای بدهد، مشروط بر اینکه توسط خاطرات متأخرتر ربوده نشده باشند. جهت رد استدلالی که در رابطه با فرایند «یادآوری» اقامه می شود، درایسما متذکر می شود خاطراتی که در جهت حفظ آن ها می کوشیم، به شدت ساختگی، دستکاری شده، روایاتی جابه جاشده، ساده سازی شده، تحریف شده و مجازی هستند. علاوه بر این ها، هیچ دلیلی دایر بر این فرض وجود ندارد که تأثرات اصیل جایی دست نخورده در سر ما موجودند. ما مالک گذشته نیستیم؛ حتی چند لحظه پیش. و این موجب تأسف نیست؛ چراکه اگر چنین بود، مانع بزرگی بر سر راه تجربۀ ما از زمان حال محسوب می شد.

    آیا در اینجا پرتویی هرچند ناچیز بر حرفۀ خواندن افکنده شده است؟ اشتیاق ناباکوف به بازخوانی، انسان را به تعجب وامی دارد. آیا خوانش یک متن واقعاً انباشتی تدریجی و همواره مثبت از کنترل و ابقای عظیم و طولانی اطلاعات و دانسته هاست یا بیشتر پروسه ای متزلزل که در هربار خواندن، قرائت قبلی را ملغی می کند و جانشین آن می شود؟ من هیچ وقت نمی توانم هیجانی که از خوانش نخست به دست آورده ام، دوباره بازسازی کنم. این حقیقت را آثاری نظیر «قافیۀ مارینر باستانی» اثر کلریچ، «مردان و زنان» اثر براونینگ و «مولوی» اثر بکت به خوبی به ما نشان می دهد. من اغلب به هنگام بازخوانی آثار گراهام گرین، ای. ام. فارستر، ایتالو کالوینو، و آنتونینو تابوکی، احساس یأس می کنم. به نظر نمی آید آن شوروشوقی که در برخورد اول با آن ها در من پدید آمد، دوباره تکرار شود. چرا باید شادی و نشاطی که یک بار تجربه کرده ام را دچار نقصان کنم؟ چرا به جای نگرانی و دودلی از نامعلومی اثرات خوانش های بعدی یک کتاب بر ذهنم، از تجربۀ لذت بخش خواندن یکبارۀ آن شاد نباشم؟ هدف از خواندن، صدور یک حکم نهایی بر روی متن نیست، بلکه درگیری با چیزی است که متن هم اکنون به من ارائه می دهد.

    البته که ناباکوف یک کلکسیونر وسواسی پروانه بود؛ تیزپاترین موجودی که مصلوب شده بود! بیشتر کاراکترهای او نیز خصوصیات، انحراف ها و تزلزل های مؤلفشان را به نمایش می گذارند. هومبرت با کوشش برای تصرف لولیتا، داستانش را با تلفظ اسم او آغاز می کند: «لو-لی-تا: یک سفر سه مرحله ای که در آن نوک زبان به پشت دندان ها و سقف دهان ضربه می زند.» به طور کلی کلمات وظیفۀ چینش دوباره و تثبیت تجربه را برعهده دارند تا از آن طریق، قادر به برقراری ارتباط در سراسر فضا و زمان باشیم. هنوز هم به نظر می رسد که تجربۀ ما از کلماتی که یک بار مکتوب شده اند، همچون دیگر تصورات حسی مان فرار و متزلزل است. این یک توهم است که فکر کنیم خواننده می تواند کنترلی همه جانبه روی اثر داشته باشد و شاید هم صرف چنین مقادیر هنگفتی از انرژی برای رسیدن به این کنترل، خود شکلی از تهی سازی باشد. آیا اشارتی کنایه آمیز در این گفتۀ فلوبر وجود ندارد (فرزانه آن کسی است که همان چند جلد کتابی را که خوانده، عمیقاً درک کرده باشد)؟ آیا واقعاً عاقلانه است که تأثیرات زندۀ هزاران کتاب را به خاطر دستیابی به حکمتی ژرف از چند جلد کتاب، نادیده بگیریم؟



    مقاله
    شماره مطلب: 4603
    دفعات دیده شده: 44 | آخرین مشاهده: 1 روز پیش