فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
استدلال علیه جمهوری نگاهی به کتاب «پدرسالار یا قدرت طبیعی شاهان» رابرت فیلمر؛ نسخه چاپی RSS
  • استدلال علیه جمهوری 
نگاهی به کتاب «پدرسالار یا قدرت طبیعی شاهان» رابرت فیلمر؛ استدلال علیه جمهوری
    نگاهی به کتاب «پدرسالار یا قدرت طبیعی شاهان» رابرت فیلمر؛

    دوشنبه 3 مهر 1396 ساعت 14:20

    حامیان پارلمان و مدعیان حکومت قانون که بر این نظر استوار بودند پیدایش اولیۀ قوانین به منظور مهار و تعدیل قدرت بیش از حد شاهان بوده است، از نظر فیلمر سخت در اشتباهند، چراکه قوانین نه برای مهار پادشاهان بلکه اهرمی برای مهار مردم است که بیش از آنکه در حکومت های پادشاهی جلوه کند، بیشتر مورد نیاز حکومت های جمهوری است تا عنان کار در غیاب اقتدار پادشاه از دست نرود.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ بهزاد جامه بزرگ گزارش می دهد؛

    خداوند باید برگزیند و مردم تنها مقبولیت بخشند.

    سر رابرت فیلمر/ پدرسالار

    وقتی در ۱۶۸۰ نزاع میان دو حزب ویگ و توری در انگلستان در قالب هواداران جمهوری و سلطنت به اوج خود می رسید، این رسالۀ سر رابرت فیلمر بود که مهم ترین نقش را ۵ دهه پس از نگارش، جهت تأمین تئوریک حزب توری در دفاع از حقوق سلطنت ایفا کرد؛ رساله ای محافظه کارانه با رنگ و بویی تاریخی-الهیاتی که در سرتاسر آن نگارنده تمام تلاش خود را برای اثبات حق الهی پادشاهان، حقوق مطلق و نامحدود او و تأکید بر الگوی صواب حکومت سلطنتی در قیاس با ناکارآمدی و نقایص سایر اشکال حکومت اعم از دموکراسی و آریستوکراسی و ... به کار گرفته بود. رسالۀ «پدرسالار» فیلمر همچون چندین و چند رسالۀ مهم دیگر، اندیشۀ سیاسی برآمده از سدۀ هفدهم انگلستان نظیر لویاتان و شهروند توماس هابز و دو رساله اول و دوم جان لاک دربارۀ حکومت، دلالت بر تاریخ پرسوانح این سده از تاریخ سیاسی انگلستان و نزاع میان دو جریان اصلی حامی قدرت مطلق و موروثی پادشاه و هواداران حکومت جمهوری و به ضابطه درآوردن قدرت پادشاه دارد.

     در واقع زایش اندیشۀ سیاسی در انگلستان و شکل گیری «جدال قدیم و جدید» در ذیل بحث حاکمیت و متعلقات آن که منجر به نگارش فصل های نوینی از تاریخ اندیشۀ سیاسی جدید شد، روی دیگر بحران سیاسی تاریخ انگلستان سدۀ ۱۷ است. در این بین باید رسالۀ فیلمر را رساله ای حامی وضع قدیم دانست که با یاری گرفتن از کتاب مقدس و تاریخ دولت ها (از روم باستان تا انگلستان معاصر) در صدد به چالش کشیدن مواضع حامیان حقوق طبیعی، آزادی و حکومت های غیرسلطنتی است. فیلمر اگرچه در تاریخ اندیشۀ سیاسی جدید در حاشیه است و به دلیل مواضع افراطی اش در حمایت از حق سلطنت الهی پادشاهان چندان خوش نام و پرآوازه نیست، اما قطعاً رسالۀ پدرسالار او تکۀ مهم پازل اندیشۀ سیاسی سدۀ هفدهم و ظهور اندیشه های سیاسی جدید پیرامون سلطنت های مشروطه و حکومت های جمهوری است.

    اصول اساسی رسالۀ پدرسالار

    رسالۀ پدرسالار یا حقوق طبیعی پادشاهان، دربرگیرندۀ سه فصل است. فصل نخست با عنوان «اینکه نخستین شاهان پدران خانواده ها بودند» در پی انطباق وضع ادارۀ خانواده و اجتماع و شباهت حقوق پدر در خانواده با پادشاه در اجتماع است. چنانچه حقوق طبیعی پدر را با حقوق طبیعی شاه مقایسه کنیم، درمی یابیم که جملگی یکی هستند و فقط تا حدی دامنه شان با هم متفاوت است. همانند یک خانواده، شاه نیز به عنوان پدر عدۀ زیادی از خانواده ها می کوشد نسبت به مراقبت، تغذیه، پوشش، آموزش و دفاع از کل کشور اهتمام ورزد.[۱] هدف اصلی فیلمر در این فصل نقد آزادی اولیه و طبیعی انسانی است. او می گوید همان طور که انسان در خانواده از بدو تولد در قید سلطه و ریاست پدر است، در اجتماع و بیرون از خانواده نیز انسان آزاد از قید پادشاه نمی تواند باشد و هر دو سلطه پدر و پادشاه ناشی از یک حق الهی است، آنجا که در ده فرمان می گوید: «به پدرت احترام بگذار.»[۲]

    در فصل دوم با عنوان «برای مردم حکمرانی یا انتخاب حاکمان غیرطبیعی است»، اساس استدلال های فیلمر دربارۀ حق انتخاب مردم در حاکمیت و نقد آزادی اولیۀ اتباع حکومت را در بر می گیرد که پیامد آن نفی اصالت حکومت های دموکراسی و آریستوکراسی و معرفی حکومت سلطنت مطلقه به عنوان الگوی مطلوب حکومت است. «جهان برای مدت زمانی طولانی نوع دیگری از حکومت جز پادشاهی را نمی شناخت. بهترین نظم، بزرگ ترین قدرت، بیشترین ثبات و آسان ترین حکومت را می توان جملگی در پادشاهی یافت و نه شکل دیگری از حکومت.»[۳] فیلمر در نقد سایر اشکال حکومت ازجمله حکومت های مبتنی بر نمایندگی و دموکراسی، تاریخ را به خدمت می گیرد؛ در این بین به ویژه دموکراسی یونان و روم باستان به عنوان شکوهمندترین دموکراسی های که مورد استناد هواداران جمهوری معاصر فیلمر بود، مدنظر او قرار داشت. فیلمر با بررسی تاریخ روم باستان اوج عظمت روم را در دورۀ پادشاهان روم می داند و نه در عصر دموکراسی آن.

     در عصر دموکراسی روم، سرگردانی میان زعمای قوم موج می زند؛ ابتدا دو کنسول به جای پادشاه تکیه زدند، بعد از آن تریبون ها جایگزین کنسول ها شدند و در پی آن شورای ده نفره و دوبارۀ کنسول ها و تریبون ها و گاهی هم در این بین برای سامان دادن امور، دیکتاتورها را برمی گزیدند. یکی به نام سنا به وضع قوانین می پرداخت و دیگری به نام مردم. اختلافات میان اشراف و عوام روزافزون بود، جنگ های اجتماعی و داخلی رو به فزونی بود و سرانجام این آشفتگی و سردرگمی بار دیگر ایشان را به سوی پادشاهی سوق داد.[۴] علاوه بر فسادهای رایج حکومت دموکراتیک نظیر استبداد توده ها و خرید آرای مردم، کشتار گستردۀ مردم در پی اختلافات داخلی،[۵] مفسدۀ اعظم این قسم از حکومت امکان نشستن بدترین انسان بر جای بهترین آن ها است، همان گونه که در آتن و روم رخ داد.[۶]

    در نهایت، فصل سوم همان طور که از عنوانش برمی آید، «قوانین موضوعه قدرت طبیعی یا پدرانۀ شاهان را نقض نمی کنند»، با نگاهی به شرایط انگلستان معاصر فیلمر، دربارۀ جایگاه مشاوره ای پارلمان انگلستان در کنار مقام پادشاهی است. فیلمر با ارائۀ شواهدی از تاریخ انگلستان در این فصل در صدد اثبات همزیستی مسالمت آمیز پادشاه و پارلمان با تأکید بر نقش مشاوره ای پارلمان در ادارۀ حکومت است. «امتیازات و مزایای یک پارلمان منظم هم برای شاه و هم برای مردم بسیار زیاد است. برای قدرت برتر و شاهی چیزی ارزشمندتر از چنین انجمنی وجود ندارد که در آن تمام مردم او را به عنوان پیشوای خود بپذیرند، با خضوع و خشوع با او سخن بگویند و با رضایت و تصدیق خود به تقویت و تحکیم تمام قوانین بپردازند که شاه بنا به درخواست و صواب دید آن ها را مقرر داشته است.»[۷]

    در واقع فیلمر قائل به پارلمانی است که شأن مستقلی در برابر قوۀ حاکمۀ پادشاه ندارد و در ذیل ارادۀ شاهنشاه تعریف می شود. در این صورت است که پارلمان برای فیلمر قابل هضم است و تاریخ انگلستان هم برای ادعای سروری پادشاه بر پارلمان به کمک فیلمر می آید: «حکمرانی شاه بر پارلمان را می توان به گونه ای مهم تر اثبات کرد: هم از طریق خود این مقررات و هم از طریق رویه هایی که به صراحت نشان می دهد که چگونه شاه گاه از طریق خودش، گاه از طریق شورایش و زمان های دیگر از طریق قضاتش احکام مجلس پارلمان را کنار گذاشته و هدایت کرده است.»[۸]

    با در نظر گرفتن مجموعه فصول پدرسالار باید با پیتر لسلت دربارۀ استخراج ۶ گزارۀ اصلی رابرت فیلمر دربارۀ ماهیت حکومت همراه بود. در واقع باید این گزاره ها را عصارۀ تفکر و اندیشۀ سیاسی فیلمر دانست: ۱- اینکه شکلی از حکومت وجود ندارد، جز پادشاهی؛ ۲- اینکه پادشاهی ای وجود ندارد، جز پدرانه؛ ۳- اینکه پادشاهی ای وجود ندارد، جز مطلق یا خودسرانه؛ ۴- اینکه چیزی نظیر آریستوکراسی یا دموکراسی وجود ندارد؛ ۵- اینکه شکلی از حکومت نظیر تیرانی یا استبدادی وجود ندارد؛ ۶- اینکه مردم بالطبع آزاد زاده شده اند.

    پادشاه و قانون

    در بررسی نسبت پادشاه با قانون، قانون گذاری، قانون پذیری و اجرای قانون در رسالۀ پدرسالار، دو مقطع تاریخی را باید از هم تمییز داد: نخست دوران حکمرانی پیامبران و پادشاهان کهن که قدرتشان ناشی از قانون خداوند بود. گفتار و ارادۀ این رهبران عین قانون و برای اتباع لازم الاجرا بود؛ دوم دوران متأخر و با وجود نهاد قانون گذاری پارلمان. تبصره ها و توضیحات فیلمر بیشتر شامل دورۀ دوم و به طور اخص انگلستان معاصر او بود، یعنی جایی که در صورت پذیرش قدرت و حقوق مطلق پادشاه (به صورتی که مطلوب فیلمر بود)، نویسندۀ رسالۀ پدرسالار دربارۀ علت وجودی پارلمان و قوانین مصوب آن و نسبت آن با اقتدار پادشاه توضیح می داد. از نظر فیلمر پادشاه به واسطۀ فضل تقدم بر قوانین و برخورداری از حق الهی سلطنت فراتر از قانون است و هیچ یک از قوانینی که در پارلمان تصویب می شود، بنا نیست او را محدود کند: «شاهان مقید به قوانین موضوعه هیچ ملتی نیستند.»[۹]

     بر این اساس، حامیان پارلمان و مدعیان حکومت قانون که بر این نظر استوار بودند پیدایش اولیۀ قوانین به منظور مهار و تعدیل قدرت بیش از حد شاهان بوده است، از نظر فیلمر سخت در اشتباهند؛ چراکه قوانین نه برای مهار پادشاهان بلکه اهرمی برای مهار مردم است که بیش از آنکه در حکومت های پادشاهی جلوه کند، بیشتر مورد نیاز حکومت های جمهوری است تا عنان کار در غیاب اقتدار پادشاه از دست نرود. در الگوی حکومت مطلوب فیلمر، پادشاه با قوانین موضوعه محدود نمی شود، اما سوگند شاهان در مراسم تاج گذاری، آنان را ملزم به حفظ و پاس داشت قوانین می کند. ولی از آنجایی که این پاس داشت قوانین شاید به نحوی دست شاه را برای اِعمال ارادۀ خود ببندد، فیلمر با وارد کردن تبصره ای کار را برای پادشاه ساده می کند. او این گونه می افزاید که پادشاه در میان قوانین تنها ملزم به پاس داشت «قوانین درست» است: «شاه سوگند یاد می کند که تنها قوانین صحیح و درست را حفظ کند و قوانینی که به معنای دقیق کلمه این گونه نیستند طبق انصاف وجدان خودش و با دیدۀ مرحمت بنگرد.»[۱۰]

    مرجع تشخیص قوانین درست «وجدان پادشاه» در حین اجرای قوانین تعیین می شود تا از این طریق فیلمر از نقض قوانین پارلمان توسط شاه به شکل علنی و شکل گیری تنش و رویارویی میان این دو در حین تصویب قوانین جلوگیری به عمل آورد. عدم التزام پادشاه فیلمر به قوانین و پاس داشت گزینشی قوانین توسط او از سوی منتقدین به مثابه نقطه ضعفی بود که وضعیتی خطرناک و برده دارانه را به ذهن متبادر می کرد. اما فیلمر برخلاف منتقدان این قدرت فراقانونی پادشاه را امتیاز ویژه ای می دانست که در ذات حکومت پادشاهی منجر به حکمرانی بهتر و اجرای عدالت می شد. برای مثال فیلمر به «عفوهای عمومی در تاج گذاری ها و پارلمان ها به عین همین امتیاز ویژه» اشاره می کند و یا در نمونه ای اقناعی دیوان عالی را شاهد ادعای خود می آورد: «خود دیوان عالی شاخه ای از امتیاز ویژۀ شاه در جهت حمایت از انسان ها در برابر سخت گیری بیش از حد قانون است که بدون آن وضعیتی بهتر از استبداد وجود نخواهد داشت.»[۱۱]

    جان لاک و فیلمر

    دو رسالۀ سیاسی جان لاک در باب حکومت را باید مهم ترین متون سیاسی انتشاریافته از سوی هواداران جمهوری و منتقدان سلطنت مطلقه در سدۀ ۱۷ انگلستان دانست. همان طور که رسالۀ فیلمر مهم ترین منبع تغذیه توری ها در منازعه با ویگ های منتقد پادشاه بود، دو رسالۀ سیاسی جان لاک نیز به همان سان به تقویت تئوریک هواداران جمهوری در برابر جناح محافظه کار حامی سلطنت انجامید؛ به طوری که باید این دو اثر مهم در تاریخ اندیشۀ سیاسی سدۀ ۱۷ را الهام بخش انقلاب شکوهمند کرامول در انگلستان نیز دانست. بنا به نظر مفسران تاریخ اندیشه، رسالۀ نخست لاک را می بایست جوابیه ای به رسالۀ پدرسالار رابرت فیلمر دانست که ۵ دهه پس از نگارش آن در ۱۶۸۰ گُل کرده بود و دومین رساله دربارۀ حکومت او را باید نقدی بر لویاتان توماس هابز دانست، هرچند که خود لاک اشارۀ مستقیمی به نام هابز نداشته است.

    محور عمدۀ نقدهای لاک بر فیلمر، رد رسالۀ نخست عیان ساختن سستی استدلال های فیلمر و برملا ساختن مغالطات و اشتباهات او در تفسیر کتاب مقدس است. برای نمونه، لاک استدلال فیلمر در تعمیم حقوق مطلق پدر به پادشاه با استعانت از آیه ای از کتاب مقدس که می گوید «پدر و مادر خود را محترم بدار»، استدلالی معیوب و ناشی از تفسیر مبتنی بر گزینش بخشی از آیه و حذف نام مادر از آیه می داند. از نظر لاک حذف جزئی از آیۀ کتاب مقدس توسط نویسنده ای که خود او چنین حذف هایی را به دیگران ایراد گرفته و آنان را به بی اعتنایی به روش نگارش علمی متهم کرده است، بدون علت نیست.[۱۲] این مفری برای فیلمر است تا تعریفی از رابطه یا اقتدار پدری به دلیل نتایج منفی ای که ممکن بود برای او در پی داشته باشد، ارائه ندهد. از نظر لاک، توصیف فیلمر از اقتدار نامحدود پدر و پادشاه، تصویرگر قدرتی هولناک از این اقتدار است که میزان اقناع کنندگی استدلال های فیلمر در این زمینه به قدری نیست که خطر پذیرش آن را به جان نخریم.

    فیلمر و هابز

    با توجه به دفاعیات فیلمر از حقوق مطلق پادشاه در سلطنت و مخالفت با هرگونه مدل حکومتی که در آن با کاهش امتیازات پادشاه و نظارت بر عملکرد وی همراه باشد، ناخودآگاه قرابت نظرات او با توماس هابز در لویاتان به ذهن متبادر می شود. هابز و فیلمر هر دو دشمن مشترکی به نام جمهوری داشتند و هر دو در دفاع از حقوق مطلق سلطنت استدلال می کردند، لکن هرگز نمی توان دفاعیات فیلمر از حق الهی پادشاهان را با نظرات هابز در باب حقوق مطلق حاکم از یک جنس دانست. اندیشۀ هابز از سنخ اندیشۀ سیاسی جدید بود که تقابل او با جمهوری و دفاعش از سلطنت دارای منشأیی عرفی بود و برخلاف فیلمر هرگز برای دفاع از حقانیت قدرت مطلق پادشاه، کتاب مقدس را مستمسک قرار نمی داد. زاویۀ هابز با امر قدسی و نادیده انگاشتن آن به گونه ای بود که پس از سقوط جمهوری کرامول، کلیسای انگلستان حکم به ارتداد هابز داد تا هابز به شکل هم زمان دشمنیِ دو جبهۀ متخاصم کلیسا و جمهوری خواهان را تجربه کند.

     عدول هابز از آموزه های کلیسا و دفاع عرفی او از مقام سلطنت، فیلمر را نیز در مقام منتقد هابز قرار داده بود، به طوری که او مقالۀ انتقادی «مشاهداتی دربارۀ خاستگاه حکومت طبق لویاتان آقای هابز» را منتشر ساخت. فیلمر دربارۀ آثار هابز گفته بود: «دربارۀ حقوق حاکمیت هیچ کس را نمی شناسم که تا این حد مفصل و عاقلانه به بحث پرداخته باشد: با او در مورد حقوق اعمال حکومت هم نظر هستم، اما نمی توانم با ابزارها و وسایل مورد نظر او در کسب آن موافقت کنم.»

    ***

    توجه به آثار مشاهیر اندیشۀ سیاسی جدید سهم عمده ای در فهم خط سیر اندیشۀ جدید ایفا می کند، اما این همۀ راهی نیست که در مسیر فهم دقیق علل و اسباب شکل گیری نظریات تازه در پارادایم جدید اندیشۀ سیاسی باید طی شود. عنایت اصحاب اندیشۀ سیاسی به رسائلی نظیر پدرسالار رابرت فیلمر حاکی از دغدغه ای نیکو و در خدمت علم سیاست است که توجه به زوایای مختلف شکل گیری اندیشۀ سیاسی جدید را قربانی توجه به مشهورات زمانه و مدهای فکری رایج در اندیشۀ سیاسی نمی کند؛ و اگرچه نیک می داند که ترجمۀ آثار مهم تاریخ اندیشۀ سیاسی جدید از ماکیاوللی و هابز و لاک گرفته تا روسو و منتسکیو به واسطۀ نواقص موجود آن چندان گره ای را برای خواننده فارسی زبان جهت فهم دقیق محتوای آن باز نکرده (بی توجهی به آثار مهم دیگری که تاکنون مورد توجه مترجمان فارسی زبان قرار نگرفته، بحث مجزایی است)، اما بااین حال به رسائل و نام های در حاشیه اما مهم اندیشۀ سیاسی بی توجه نیست و نباید باشد.

    اندیشۀ سیاسی جدید یک کل به هم پیوستۀ تاریخی است که فهم آن صرفاً از طریق توجه به تمامی اجزا حاصل می شود و توجه به نام های بزرگ تر و نگاهی مشتری مدار در گزینش و ترجمۀ متون در این بین نتیجه ای جز انتقال صورتی ناقص از اندیشۀ سیاسی جدید را در پی نخواهد داشت، اشتباهی که به قدمت دانش سیاسی در ایران تکرار شده است. ترجمۀ رسالۀ پدرسالار به مثابه روزنۀ امیدی است در میان انبوه آثار کم اهمیت و بی اهمیت موجود در بازار اندیشۀ سیاسی که مترجم آن را در سلک معدود مترجمان اندیشۀ سیاسی باید دانست که فهم اندیشۀ سیاسی جدید را تنها از مجرای توجه به تمام زوایا و ابعاد تاریخ اندیشه میسر می داند.

    مشخصات کتاب: پدرسالار یا قدرت طبیعی شاهان، رابرت فیلمر، مترجم: علی اردستانی، ناشر: نگاه معاصر، تعداد صفحه: ۱۶۸ صفحه، قیمت: ۱۳ هزار تومان

    پی نوشت ها:

     

    [۱] پدرسالار، ص ۹۲

    [۲] همان. این استدلال فیلمر ازجمله مواردی است که لاک به شدت در رسالۀ اول دربارۀ حکومت به نقد آن پرداخت.

    [۳] همان، ص ۱۱۰

    [۴] همان، صص ۱۱۱ و ۱۱۲

    [۵] همان، ص ۱۱۴. فیلمر می نویسد: کشتار ناشی از بی رحمان تمام امپراتوری مستبد حاکم در روم به اندازۀ یک چهارم خون هایی بوده است که در صد سال آخر شکوه و عظمت آن ریخته شد.

    [۶] همان

    [۷] همان، ص ۱۴۶

    [۸] همان، ص ۱۵۲

    [۹] همان، ص ۱۳۴

    [۱۰] همان. ص ۱۳۶

    [۱۱] همان، ص ۱۳۸

    [۱۲] طباطبایی، جواد. نظام های نوآیین در اندیشۀ سیاسی. ص ۲۶۳



    مقاله
    شماره مطلب: 4592
    دفعات دیده شده: 62 | آخرین مشاهده: 2 روز پیش