فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
یک نزاع کاذب باعث انحراف تاریخ نگاری کودتا شد گفت وگو با عباس سلیمی نمین نسخه چاپی RSS
  • یک نزاع کاذب باعث انحراف تاریخ نگاری کودتا شد 
گفت وگو با عباس سلیمی نمین یک نزاع کاذب باعث انحراف تاریخ نگاری کودتا شد
    گفت وگو با عباس سلیمی نمین

    سه‌شنبه 31 مرداد 1396 ساعت 14:29

    جلال متینی برآن است تا در کتاب خویش، ضمن نفی «کودتا»، به تنزیه و تنظیف چهرۀ پهلوی ها بپردازد و مهر وابستگی و وطن فروشی را از پیشانی آن ها پاک کند. بر این مبنا، او تلاش کرده است تا با واکاوی زندگی شخصی و سیاسی دکتر مصدق از ابتدای جوانی تا واپسین روزهای نخست وزیری، مجموعه ای از ضعف ها و اشتباهات ایشان را در عرصۀ رفتارهای فردی یا تصمیمات و عملکردهای سیاسی بیابد.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ معصومه آقاجانپور گزارش می دهد؛ عباس سلیمی نمین را در رسانه ها بیش از هر چیز به موضع گیری علیه سه تن می شناسند: رضاشاه، حسن آیت و صادق زیباکلام. او سال هاست در دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران به نقد کتب تاریخی منتشر شده در ایران می پردازد. از این رو نمی تواند نسبت به یکی از موضوعات مهم تاریخ نگاری معاصر یعنی کودتای ۲۸ مرداد ۳۲، بی اطلاع یا بی اعتنا باشد. او ایجاد دوگانه مصدق - کاشانی در دهه شصت را مانع جدی در توجه به دشمن اصلی در تاریخ کودتا می داند.  

    *تاریخ نگاری کودتا چرا و چگونه پروبلماتیک می شود؟

    اگر بخواهیم کودتای ۲۸ مرداد را از منظر روایتگری بررسی کنیم، باید در نظر بگیریم که چه اتفاقات به هم پیوسته ای صورت گرفت که بیگانگان توانستند یک بار دیگر بر سرنوشت ما حاکمیت مطلق پیدا کنند. در واقع باید بررسی کنیم که چه عواملی باعث ایجاد حاکمیت مطلق پهلوی دوم بعد از کودتای ۲۸ مرداد و حاکمیت مطلق پهلوی اول بعد از کودتای ۱۲۹۹ شد. اما آنچه کمتر به آن پرداخته شده، بحث انتخابگر بودن یا نوع انتخاب در این صحنه است. یک صف بندی در این مقطع از تاریخ صورت گرفت که این صف بندی مرز بین کسانی است که تعلق خاطر به منافع ملی دارند و یا هیچ تعلق خاطری به منافع ملی ندارند. بنابراین کودتای ۲۸ مرداد به عنوان یک شاخص، بسیار حائز اهمیت است. این اهمیت موجب شد برخی از جریانات و گروه ها درصدد مخدوش کردن این شاخص برآیند.

    بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، عده ای تلاش کردند تا با ایجاد دشمنی های کاذب، این شناخت را از ملت ایران بگیرند و عده ای تلاش کردند با نزاع های کاذب، اصل آن مسئله را مخدوش کنند؛ به این ترتیب که بعد از انقلاب تلاش کردند تضاد بین ملیون و مذهبیون را آن چنان تقویت کنند که آن ها در این درگیری، دشمن اصلی را نادیده بگیرند. این درگیری موجب شد عامل اصلی دیده نشود. دشمن قطعاً قوای انگلیس و آمریکا بودند و کسانی که در داخل با آن ها پیوند خوردند و همراهی کردند. آن ها نزاعی که من آن را نزاع کاذب نام گذاری می کنم، به جامعه تزریق کردند که گویا دعوای اصلی در قضایای ملی شدن صنعت نفت، دعوایی است بین دکتر مصدق و آیت الله کاشانی. البته این سخن من به این معنی نیست که آن ها با هم اختلاف نداشتند. اختلافاتی بین آن ها وجود داشت، اما نزاع اصلی جای دیگری بود. هر دو جریان، علیه بیگانه و دربار و درباریان در حال نزاع بودند. البته بعد درباریان و بیگانگان توانستند در صفوف به هم پیوستۀ این نهضت رسوخ کنند و اختلافات جدی به وجود آورند و جبهۀ داخلی را تضعیف کنند. حال اینکه کدام یک از این بزرگواران ضعف بیشتری در این زمینه داشته اند و خطاهای بیشتر یا کمتری مرتکب شده اند، یک بحث ثانویه است. بنابراین کسانی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، یک نزاع کاذب به وجود آوردند. آن ها کسانی بودند که نمی خواستند شناختی در این زمینه حاصل شود. البته توفیق هم کسب کردند؛ چراکه تا سال ها گویا تضاد و دعوای اصلی بین طرفداران آیت الله کاشانی و دکتر مصدق بود. در ابتدای دهۀ شصت، همیشه ما مرزبندی ها و اختلافات را حول این دو شخصیت داشتیم، درحالی که باید توجهات به سمت دشمن اصلی می رفت که هم ایجاد اختلاف کرد، هم توانست دولت قانونی را سرنگون کند و هم توانست برای مدت ها اقتدار و ارادۀ سیاسی ملت ایران را در هم بشکند. این دشمنی کاذب ابتدای دهۀ شصت عمدتاً توسط جریان مظفر بقایی به جامعۀ سیاسی ما حقنه شد و عواملی مثل آیت، زواره ای، جاسبی و عناصر دیگری که با آن ها همراه بودند، آن را ترویج کردند. بنابراین تزریق نزاعی کاذب از ابتدای انقلاب، باعث انحراف تاریخ نگاری کودتا شد. اگر این دعواهای کاذب رخ نمی داد، ما می توانستیم هم نقش مسائل داخلی را در این جریان به خوبی ببینیم و هم نقش مسائل بیرونی را. کودتا تبدیل به یک ابزار سیاسی شد در دست گروه ها یا به عبارتی تبدیل به یک دشمنی کاذب گردید و باعث شد یک دشمنی آشتی ناپذیر بین گروه ها ایجاد شود. اگر چنین حالتی به وجود نمی آمد، می توانستیم عوامل تفرقه را رصد کنیم. اما این دشمنی کاذب در اواخر دهۀ هفتاد و ابتدای دهۀ هشتاد اصلاح شد. به تدریج بحث هایی مطرح شد که غفلت جدی در بررسی کودتای ۲۸ مرداد رخ داده است. این بحث مطرح شد که اثبات اینکه آیا آیت الله کاشانی خیانت کرده یا دکتر مصدق، یک انحراف است و این انحراف، جامعۀ ایران را از یک تجربۀ تاریخی محروم می کند.

    از طرف دیگر، وقتی اصلاح این خطا شروع شد، بلافاصله جریان وابسته به بیگانه درصدد یک سری اقدامات جدی برآمد، چون با اصلاح این خطا، خیانت دربار برملا می شد؛ چراکه کودتای ۲۸ مرداد شاخص بارزی است که نشان می دهد دربار ما تعلق خاطری به ملت ایران دارد یا ندارد. بنابراین سلطنت طلبان بلافاصله درصدد برآمدند که واکنش درخوری نسبت به این اصلاح خطای نیروهای موجود در ایران، صورت بدهند. لذا درصدد جعل تاریخ برآمدند. تا قبل از این، نیروهای سلطنت طلب به دکتر مصدق احترام زیادی می گذاشتند، البته احترامی کاذب؛ چراکه اعتقادی به دکتر مصدق نداشتند و فقط برای اینکه بتوانند جریان اصلی انقلاب را تضعیف کنند، خیلی از سلطنت طلب ها پشت دکتر مصدق جبهه گرفتند و در واقع نقاب ملی به خودشان زده بودند. خیلی از عناصر سلطنت طلب، چه در دانشگاه و چه در عرصه های دیگر، در دهۀ شصت و هفتاد، نقاب طرفداری از دکتر مصدق را داشتند؛ چراکه این طور بهتر می توانستند به رهبری انقلاب هجمه کنند. در واقع با رهبرسازی از دکتر مصدق به عنوان یک چهرۀ برجسته، درصدد بودند رهبری انقلاب را تضعیف کنند. این سیاستی بود که دنبال می کردند. اما در دهۀ هشتاد آرام آرام هجمه های جریان های وابسته به بیگانه، یعنی طرفداران دربار پهلوی، به دکتر مصدق شروع شد. در واقع بعد از اصلاح رویکرد مذهبی ها و ملیون به کودتای ۲۸ مرداد، نیروهای سلطنت طلب مجبور بودند که میان مصدق و دربار، یکی را برگزینند. کسی نمی تواند ادعا کند من از دولت قانونی دکتر مصدق حمایت می کنم و بعد بگوید من طرفدار سلطنت هم هستم. هیچ کس نمی تواند براساس اسناد مسلم تاریخی صف آرایی این دو جریان را در برابر هم نفی کند. لذا این ها ناگزیر بودند که به دکتر مصدق حمله کنند. این صف بندی، صف بندی کاملاً شفاف و روشنی است. مصدق در خاطرات خود می گوید دربار کانون فتنه گری علیه نهضت بود. برای درک اینکه سلطنت طلب ها خیانت کردند یا نه، نیاز به یک پژوهش گسترده نیست. همراه نبودن آن ها با نهضت ملی شدن نفت، ملاکی است که صف بندی ها را به خوبی روشن می کند. حتی ملاک خوبی است برای همۀ کسانی که مطالعاتی در تاریخ ندارند. برای اینکه عملکرد پهلوی ها را مطالعه کنیم، باید کتاب های زیادی بخوانیم، اما برای اینکه ماهیت پهلوی ها را بدانیم، فقط کافی است نهضت ملی شدن و کودتای ۲۸ مرداد را بدانیم.

    از جمله آثاری که در این زمینه به ظهور رسیده، کتاب «نگاهی به کارنامۀ سیاسی دکتر محمد مصدق» به قلم جلال متینی است که به شدت دکتر مصدق را می کوبد. او تلاش کرده است تا پاسخ هایی به انبوه سؤالات موجود در اذهان مردم پیرامون این واقعۀ مهم بدهد، اما زاویه ای را برای ارائۀ بحث و پاسخ های خود برگزیده است که اساساً به محو صورت مسئله می انجامد. جلال متینی برآن است تا در کتاب خویش، ضمن نفی «کودتا»، به تنزیه و تنظیف چهرۀ پهلوی ها بپردازد و مهر وابستگی و وطن فروشی را از پیشانی آن ها پاک کند. بر این مبنا، او تلاش کرده است تا با واکاوی زندگی شخصی و سیاسی دکتر مصدق از ابتدای جوانی تا واپسین روزهای نخست وزیری، مجموعه ای از ضعف ها و اشتباهات ایشان را در عرصۀ رفتارهای فردی یا تصمیمات و عملکردهای سیاسی بیابد و با عرضۀ آن ها، این نکته را به اثبات برساند که «قهرمان ملی» مورد ادعای عده ای، نه تنها قهرمان نیست، بلکه نقص های فراوانی نیز دارد. نخستین نتیجه ای که تلویحاً از این نکته عاید می شود آن است که اگر مصدق قهرمان نیست، بنابراین طرف مقابل او یعنی پهلوی ها را نیز نمی توان «ضدقهرمان» دانست. با بیرون آمدن پهلوی ها از زیر تابلوی ضدقهرمان، آن گاه می توان گام های بعدی را برداشت. ابتدا آن ها را باید در اقدامات و کارهای مثبت و سازنده و به تعبیری قهرمانانه شریک کرد و سپس در صورت امکان، آن ها را دست کم در پاره ای امور بر کرسی قهرمانی نشاند. این تصویر کلی از کتابی است که ماحصل تلاش آقای متینی به حساب می آید.

    البته لازم به یادآوری است هم زمان با چاپ آثاری از این دست در خارج از ایران، در داخل ایران نیز برخی از مطبوعات کشور که گرایش هایی به غرب دارند، موضعشان را نسبت به دکتر مصدق عوض کردند. یکی از این روزنامه ها، روزنامۀ «شرق» در دوران مدیریت آقای قوچانی است که شروع کرد به حملاتی نسبت به دکتر مصدق که من یکی از سرمقالات ایشان را جواب دادم و ایشان دیگر ادامه نداد. این حرکت یک حرکت کاملاً هماهنگ بود؛ یعنی هم در داخل کشور حملاتی علیه مصدق شروع شد و هم در خارج از کشور. به موازات اینکه نیروهای مذهبی در ایران بر سر عقل آمدند که چه خطایی انجام داده اند، جریان آلوده ای ما را به این سو سوق داد که دشمن اصلی خودمان را در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت، دکتر مصدق بدانیم و شروع کردند به تخریب ایشان.

    *آثار اشخاصی چون متینی با رویکرد دیگر سلطنت طلبان، به ویژه آثار سال های اخیر، چه تفاوتی دارد؟

    آثاری که در چند دهۀ قبل در خارج از کشور چاپ می شد، غالباً کارهای تبلیغاتی صرف بود. به تدریج با سرمایه گذاری های بیشتر، تولیدات مکتوب آن ها جنبۀ علمی تری به خود پیدا کرد. قطعاً آثاری که توسط عباس میلانی منتشر می شود، خیلی متفاوت است با کارهایی که قبلاً خود سلطنت طلب ها منتشر می کردند. رویکرد آن ها رویکرد استنادی است. هرچند وجه مشترک و جهت گیری مشترک همۀ آن ها این است که در نهایت پهلوی ها را تطهیر کنند، اما امروز در ظرف اندیشه ورزی و در چارچوب کار علمی، اهداف سیاسی خودشان را دنبال می کنند.

    *آیا تفاوت تاریخ نگاری خود جریان سلطنت طلب را نمی توان در تفاوت رویکرد آن ها به دربار، مصدق و حتی روحانیت پی گرفت؟

    چرا می توان. به طور مثال، نویسندۀ دیگری که کتاب خود را با رویکرد علمی به نگارش درآورد و تلاش کرد یک چهرۀ علمی به کتاب خودش بدهد و اسناد و کتاب های زیادی را ببیند و از آن مستندات و کدهایی را بیاورد، علی رهنماست که کتاب «نیروهای مذهبی در بستر نهضت ملی» را به نگارش درآورده است. او در این کتاب به دنبال آن است که به نوعی تضاد اصلی را بین روحانیت و دکتر مصدق زنده نگه دارد. در نتیجه، در کتاب خود تلاش می کند روحانیت را در نهضت ملی شدن صنعت نفت بکوبد. بنابراین قطعاً تفاوت هایی در آثار می بینیم، اما جهت گیری کلان آن ها همین بحثی است که بتوانند این مرزبندی را مخدوش کنند. حال علی رهنما می خواهد دعواهایی که جریان مظفر بقایی در جامعۀ ما تزریق کرد، دنبال کند و جلال متینی دکتر مصدق را تخریب کند. چون این ها حتی اگر روحانیت را تخریب کنند، باز هم ناگزیر از تخریب دکتر مصدق هستند. این جور نیست که بعد از تخریب روحانیت، مشکلی نداشته باشند. همان طور که عرض کردم، زاویۀ آن ها با دکتر مصدق کمتر است؛ یعنی قطعاً جریانات غرب گرا تعارضات حل ناشدنی بسیاری با دکتر مصدق ندارند، اما در عین حال، همان دکتر مصدقی که بسیار نرم خو است و تضاد خیلی زیادی با غرب ندارد، در عین حال به دنبال حفظ منافع ملی هم هست. آدمی است که دغدغۀ مسائل ملی را دارد، اما حاضر نیست برای حفظ این مصالح، حرکت گسترده ای را در جهت زدودن سایۀ شوم استعمار از همۀ زوایای زندگی ملت ایران سرمایه گذاری کند، حتی در مورد پیش بردن نهضت ملی شدن نفت هم وقتی بستر را آماده می بیند، نهضت را پیش می برد. البته جریان سلطنت تضادشان با نیروهای مذهبی خیلی بیشتر است، به خاطر اینکه نیروهای مذهبی حملاتشان را ریشه ای تر متوجه جریان غرب و جریان وابسته در ایران می کنند. دکتر مصدق حملاتش ریشه ای نیست، اما در عین حال یک عنصر ملی و مدافع منافع ملی است. لذا تضاد جدی با دربار دارد. منظورم این است کتاب هایی که جریان سلطنت طلب و عناصر وابسته در داخل و خارج تولید می کنند، ناگزیر هستند بر مصدق خرده بگیرند. درست است که رهنما بین دکتر مصدق و نیروهای مذهبی، سعی می کند نیروهای مذهبی را کاملاً از ریشه بزند، اما در عین حال در ادامه باید دکتر مصدق را هم بزند، منتها اولویت قائل می شوند. اول نیروهای مذهبی را می زنند، بعد به مصدق هم می پردازند. در واقع این نویسندگان برای خود تقدم وتأخر قائل می شوند، اما ناگزیر خواهند بود که هم جریان ملی را نقد کنند، هم جریان مذهبی را؛ چراکه بدون ضربه زدن به این دو جریان، قادر به تطهیر خود نخواهند بود.

    *آیا با انتشار اسناد سیا در این تاریخ نگاری تغییری حاصل نشد؟ به طور مثال، جریان سلطنت طلب دیگر کمتر بحث «رستاخیز ملی» را مطرح می کند.

    دقیقاً با مقایسۀ تاریخ نگاری ای که در دل جریان سلطنت طلب به وجود آمد با تاریخ نگاری ای که قطعاً با انتشار اسناد سیا وجه علمی تری به خود گرفت، می توان نتیجه گرفت که تضادهای فراوانی در جریان تاریخ نگاری سلطنت طلب ها وجود دارد. با انتشار اسناد سیا، الآن دیگر خیلی جرئت نمی کنند بحث رستاخیز را مطرح کنند. این رویکرد به سال ها قبل برمی گردد. بحث رستاخیز ملی بیشتر مربوط به دورۀ خود پهلوی ها بود. بعد از پهلوی ها، برخی از سلطنت طلبان همچنان این مطلب را ادامه دادند، مثل اردشیر زاهدی و امثال او که به لحاظ شخصیتی، عناصر قابل توجهی نیستند. فرض کنید اردشیر زاهدی کودتای ۲۸ مرداد را رستاخیز ملی بداند. کسی به او توجه نمی کند. بحث رستاخیز، تبلیغات دورۀ پهلوی بود و امروز که اسناد منتشر شده اند، موضوع کاملاً مشخص شده است. البته آن ها در انتشار این اسناد هم بسیار سنجیده عمل کردند. مثلاً هنوز اسنادی هستند که منتشر نشده اند، از جمله اسناد شبکۀ روزنامه نگارانی که وابسته به غرب بودند و علیه مصدق کاریکاتور و مقاله چاپ می کردند. آن ها در روزنامه ها، دکتر مصدق را بهایی معرفی می کردند تا نیروهای مذهبی را تحریک کنند. خود ویلبر می گوید مقاله ای به مطبوعات وابسته مان دادیم که تبلیغ کنند دکتر مصدق بهایی است. هنوز اسناد این ها منتشر نشده است، اما براساس همین اسنادی که تاکنون منتشر شده است هم کاملاً پنبۀ حرف های بی اساسی مثل رستاخیز ملی زده می شود.

    اما افرادی همچون متینی که به دنبال کار علمی نیستند، از اشارۀ مستقیم به اسناد انتشاریافته در این زمینه، اجتناب کرده اند و با ارجاع خوانندگان به کتاب های دیگران، چنین وانمود می سازند که کسانی راجع به طرح هایی به نام های آژاکس و چکمه، مسائلی را مطرح کرده اند. این تغافل آشکار آقای متینی از اسناد انتشاریافتۀ سیا در سال ۲۰۰۰ پیرامون کودتای ۲۸ مرداد، به روشنی نشان می دهد که چون نویسندۀ محترم هیچ توجیه قانع کننده ای در قبال این اسناد نداشته، بهتر آن دیده است که به کلی از آن ها چشم پوشی کند و صرفاً اشاره ای به برخی «ادعاها» داشته باشد. اما از آنجا که این اسناد انتشار یافته و در معرض دید همگان است، اینک به سادگی امکان مراجعه به اصل اسناد و نه نوشته ها و ادعاهای گوناگون مطروحه در این زمینه، وجود دارد.

    این جریان غیرعلمی در داخل ایران هم دیده می شود. برخی از اساتید ایران بیشتر کار سیاسی انجام می دهند تا کار تاریخی و علمی. آن ها درصدد این هستند که بستر حضور غرب در ایران را فراهم کنند. بنابراین سعی می کنند گذشتۀ غرب در ایران را تطهیر کنند. این جریان به دنبال تقویت کار علمی در حوزۀ تاریخ نیست، بلکه در پی مخدوش کردن بحث تاریخی و یک نوع درهم ریختگی است. در دانشگاه نباید کسی حرفی بزند مگر اینکه مستنداتی را ارائه کند. اگر ما در دانشگاه این ولنگاری را ترویج کنیم که هرکس بتواند هر حرفی بزند، علوم انسانی دچار فاجعه می شود. آزادی باید داشته باشیم، اما برای حرف مستند. علی رهنما حداقل مستنداتی ارائه داده است. بعضی از جریانات در داخل کشور فقط وفقط تاریخ را مخدوش می کنند تا در این فضا، اهداف خودشان را دنبال کنند. این به نظرم در ارتباط با تجربه آموزی از تاریخمان بسیار زیان بار است، چون تاریخ را غیرمؤثر می کند.



    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4514
    دفعات دیده شده: 59 | آخرین مشاهده: 1 روز پیش