فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
فلک متن در «الکتاب» به مناسبت انتشار «الکتاب، گذشته مکان اکنون» اثر آدونیس نسخه چاپی RSS
  • فلک متن در «الکتاب»
 به مناسبت انتشار «الکتاب، گذشته مکان اکنون» اثر آدونیس فلک متن در «الکتاب»
    به مناسبت انتشار «الکتاب، گذشته مکان اکنون» اثر آدونیس

    سه‌شنبه 31 مرداد 1396 ساعت 10:08

    هرکس که با ادبیات عرب آشنایی داشته باشد، از ترجمه «الکتاب» آدونیس ذوق زده و شادمان می شود.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از شرق/ رضا عامری گزارش می دهد:

    به یاد زنده یاد کاظم برگ نیسی

    «هر قدر نفی گذشته قوی تر باشد، اتکا بر آن نیز قوی تر است.»

    پل دمان

    هرکس که با ادبیات عرب آشنایی داشته باشد، از ترجمه «الکتاب» آدونیس ذوق زده و شادمان می شود. من هم از دیدن «الکتاب» در ویترین کتابفروشی مولا شادمان شدم، چون این یکی از بزرگ ترین پروژه های شعری در ادبیات معاصر عرب و شاید هم جهان باشد,١ و از همین زاویه دغدغه ترجمه و یا حداقل معرفی چکیده واری از این کتاب همواره با من بوده است، و همزمان با حضور آدونیس در ایران دو سه صفحه از اوراق این کتاب را در مجله بایا ترجمه و معرفی کرده بودم.٢ و در همان جا نوشته بودم در «الکتاب»، «نگاه شعری آدونیس بر این اصل استوار است که ما از این گذشته بدون خوانشی دگرگونه رها نمی شویم.» و این خوانش دگرگون یعنی پیوسته به دنبال ابزارهای جدید خوانش و فهم رفتن و دوباره خوانی روش ها و نگاه گذشته و تامل در تطورات هائل علمی جهان، از علوم انسانی و اجتماعی گرفته تا سینما و رسانه است، که بر عرصه «نوشتار» امروز تاثیر زیادی گذاشته اند: «شعر شکلی عمودی و شبکه ای گرفته... تجربه خطی یا پشت سرهم بودن متلاشی می شود تا وارد ساختاری شبکه ای و عمودی شویم و این از مشخصه های اساسی تغییر در تجربه شعری معاصر است.»٣

    این تجربه گرایی و توجه به دستاوردهای فلسفی مدرنیته و حضور تئوریک آدونیس به عنوان یکی از صاحب نظران اندیشه معاصر عرب، فلسفه را به بخشی از توضیح ادبی شعرش تبدیل کرده است. در آثارش هم با زبان ادبی و هم با هستی شناسی ادبی و فلسفی روبه رو هستیم. زیر سایه این زبان همواره با دوگانه ها در معنای دریدایی آن در آثار آدونیس روبه روایم، که به قول براهنی «سوژه و ابژه چنان در یکدیگر ادغام شده اند که شعر به جای آن که به تقسیمات ذهنی و عینی دکارتی اعتنایی داشته باشد، از آن سوی این تقسیمات، به صورت نیچه ای و هایدگری سر در آورده است.»٤

    این دوگانگی خوانش/ نوشتار یکی از ویژگی های «الکتاب» است، به این معنا ما با آن نسبیت پست مدرنیستی که هر کسی هرچه خواست تاویل کند و بگوید فاصله داریم. این کتابی است که همان قدر که با گذشته تاریخ عربی و ادبیات و عرفانش نزدیک است، همان قدر هم از آن دور و مدیون تجربه شعر جهان و چگونه گفتن آن است. و این بومی بودن در عین جهانی بودنش آن را هم طراز متون بزرگ ادبیات جهان کرده است. برای مثال لفظ «الکتاب» و عنوان آن، همان قدر که ما را با « الکتاب» به مثابه کتاب یکه و منفرد و تکینه روبه رو می کند، همان قدر هم بر کتاب به شکل عام آن - یعنی کتاب های مختلف- دلالت دارد، تا آنجا که می توان گفت با این دوگانگی، خوانش یکه تاریخی یا فصل الخطاب بودن نگاه شاعر به همه چیز نقض می شود تا از همان آستانه و عنوان، مخاطب در فضایی پیچیده قرار گیرد، و درهای تاویل و پرسش گشوده شوند، یعنی مولف به سوی تحقق نگاه فلسفی ای گام برمی دارد که از خلال تمرکز بر مجموعیت متضادها و مرکززدایی و بازآفرینی ترتیب ثنویت ها: مرگ و زندگی، غیاب و حضور، نوشتن و خواندن، نثر و شعر و... الخ پیش می رود، نگاهی که بسیار به « شالوده شکنی» نزدیک می شود و با «تقابل های دوگانه» (خیر و شر) که به طور غالب بنیان اندیشه و فکر در عرفان کلاسیک هستند، فاصله دارد.

    «الکتاب» با شبکه تودرتو و با راوی های متکثرش، نشان از برگذشتن از جهانی را دارد که دیگر با دال و مدلول به شکل کلاسیک روبه رو نیستیم، و هر مقوله و مفهوم و روایت و تصویری ناچار است از پرسپکتیوهای مختلف و خوانش ها و متن های متعدد عبور کند (بینامتنی)، تا شاید حقیقت را به شکلی فراچنگ آورد. با این نگاه آدونیس به استقبال جهان درهم پیچیده و پسامدرن هم رفته است. جهانی که به قول بودریار رسانه ها حقیقت را می سازند و به خورد مخاطبان می دهند و «صنعت فرهنگ سازی» همه چیز را به سوی کالایی شدن برده است. و شعر و ادبیات و فلسفه تنها رصدگاهی است که می خواهد تصورات ثابت و متعارف ما را متلاشی کند و با پرتاب شدگی از این اعماق به بیرون، شاید راهی به « رهایی» بیابد. بدین ترتیب «الکتاب» با استفاده از امتزاج متون و بینامتنیت، جنس ادبی ای را تشکیل می دهد که بر روی همه اجناس ادبی از رمان و شعر و نمایش و قصه کوتاه گشوده است. درعین حال هم متنی خالی از مفهوم جنس ادبی است و حتی مولف روی جلد هم چیزی را مشخص نمی کند، و یا بگوییم به قول باختین از تعریف رمان «جنس ادبی ای که هنوز کامل نشده است» یا امتزاج متونی که از نگاه «ژنت» تشکیل جنسی از اجناس ادبی جدید را می دهد.

    ١  «محوکردن دغدغه نخست شهر الف است/ اما همواره فراموش می کند/ که محوکردن/ همانا نوشتن هم هست.» (جلد دومِ الکتاب، ص ٦٦)

    «شهر الف/ بیش از هر چیز در اندیشه ی ویرانی است/ و هماره از یاد می برد که ویرانی نیز/ درجاتی از نوشتن است.» (جلد دومِ الکتاب، ص ٩٧)

    آدونیس در معنای اکویی- دریدایی به دنبال تاریخ محو و کتابت (نوشتن) است و طبعا این محو و نوشتن معنایی فلسفی است، که مثلا با «درجات نوشتن» تفاوت دارد و همان خط زدن/ نوشتن است، یعنی نوشتن و محوکردن دو روی یک سکه هستند. تاریخ آدونیس در «الکتاب» نوعی تلاش برای خط زدن تاریخی است که در مدارس و دانشگاه های عربی تقدیس شده است. تاریخ محو و کتابت. با چنین تجربه و خوانشی ما از فضای شعری- حماسی دور می شویم و دیگر از وحدت و تمامیت اسطوره ای خبری نیست و جهان ناگزیر از شکل یکدست و هماهنگ حماسی بیرون می آید و تبدیل به جهانی تراژیک می شود. همین است که شاعر در «الکتاب» همه جا صدای مرگ می شنود و صدای گذشته ای که می پوسد و معری وار می گوید: «آهسته قدم بردار، که خوراک زمین چیزی جز این بدن ها نیست. بدن هایی که پوسیده اند، اما استخوان هایشان هنوز به پر و پایمان می پیچند و اینجا و آنجا بر زمین مان می زنند. و از دل دلهره آور این واقعیت تاریخی، روایتی بنویسد و آن را روبه روی مان قرار دهد تا بگوید این است تاریخ!» ( انسان گرگ انسان است).

    و در این تاریخ «فستیوال قتل و تعذیب» نه فقط استمرار تا امروزش را که تنوع ابزارها و بهانه ها برای کشتن انسان ها را نیز ردیف می کند، تا مخاطب را با تاریخ «کفن هایی مندرج در کفن ها» روبه رو سازد با روایتی برگرفته از درد و قهر و تجاوز و تعذیب و قتل عام انسان در طول تاریخ. «الکتاب» هرچند شباهت هایی با «کمدی الاهی» دانته دارد، اما به قول کمال ابو دیب: «آدونیس نگاهش به زمین است و سعی می کند تا در شکلی عمقی، روایت تاریخی را به سان عاملی برای رهایی خود تاریخ و نجات انسانی که روی آن زندگی می کند، به کار گیرد.»

    « الکتاب»، یعنی وجهی عربی از کمدی الاهی در ابعاد تراژیک آن. تا تاریخ را از دوسویه نگاه کند نخست نشان دادن نقاط حاشیه ای و ناپیدا و ناگفته آن. دوم کشف نقاب از چهره ظلمانی حکام، تا مشکل انسان عربی را در ارتباط با تاریخ و آنچه را زیر غبار ناخودآگاهش پنهان شده، بیرون آورد و زیر ذره بین بگذارد. تا ما را قانع کند که این تاریخ در اکنون خود در این فرهنگ ها و در کشورهای عربی به این یا آن شکل بازتولید می شود. یعنی به اختصار «دیروز مکان، همین مکان امروز است.» بدین ترتیب مسئله مهم ما اتفاقا بحرانی کردن و تلاش ساختارشکنی پایگانی است که این فرهنگ بر روی آن (از لحاظ مکانی) بنا شده است. پس او دوباره ما را در همین مکان و جغرافیا و در فضای فرهنگی سلطه گانی قرار می دهد تا در جوهره این فرهنگ و در مغاک های ژرفش تأمل کنیم، فرهنگی که زبان اختلاف و گفت وگو را برنمی تابد و جز کشتار طریقه ای برای رویارویی با متخلفین نمی شناسد. و در این مسیر شاعری همانند «متنبی» شاعری مثالی می شود، کسی که در مقابل وضعیت صورت بندی دانایی جهان سنتی -که معمولا کارش مدح و همسان پنداری فضیلت مآبانه با روح ازلی و ابدی هستی بوده- عصیان می کند و سرچشمه های اسطوره قدرت سیاسی را مورد پرسش قرار می دهد و در مقابلش می ایستد. «از حیث مشرب فکری باید گفت که فلسفه قدرت نخستین چیزی است که در اشعار متنبی صورت دیدگاهی همه جانبه به خود گرفته... و بیش وکم مسلک نیچه را در اراده معطوف به قدرت تداعی می کند... بسیاری از همین حِکم هسته فلسفه ابوالعلاء معری را تشکیل داده است.» («آهسته قدم بردار که گمان نمی کنم خوراک زمین چیزی جز همین بدن ها باشد»، ابوالعلاء معری)

    این قدرت فوکووار همه جا منتشر شده و هشدار می دهد که بین حقیقت و معرفت از یک سو و سلطه و قدرت از سوی دیگر رابطه ای اساسی وجود دارد. و تراژیک اینجاست که این رابطه استمرار یافته است. لذا در نگاه آدونیس به تاریخ شرق انقطاع و گسستی رخ نداده و بدین ترتیب حافظه همان حافظه است، « حافظه ای که بین گذشته و اکنون فاصله ای نمی بیند»، یعنی گسستی از نظر مفاهیم یا معرفت بین اکنون و گذشته به وجود نیامده. پس «گذشته مکان اکنون است». یعنی نظام مفاهیم و صورت بندی دانایی که وقایع و حوادث گذشته در آن چارچوب بندی شده، همانی است که وقایع و حوادث امروزمان را صورت بندی می کند. (در جغرافیای عربی). گویی ما با نظامی فوق تاریخ روبه رو هستیم، نه نظامی که غیرجانبدارانه در مورد تاریخ حرف می زند. با این خوانش، بحرانی که از هویت و تاریخ انسان عربی می سازد تنها علت بیماری و معضلاتش نیست بلکه در همان هم بحرانی است که برابر اعراب می گذارد تا از مرض و بیماری خود شفا یابند و از تنگناهای خود بیرون آیند. یعنی تاریخ همان قدر که باعث انحطاط است، شناختش می تواند افق ممکن خروج از این وضعیت و فراروی از گسست هایش نیز باشد. در حقیقت می کوشد از بین این تناقضات و این دوسویه واقعیت را به یک اندازه زیر چکش نقد خود قرار دهد. هم این و هم آن، «هم دیروز و هم اکنون». تا بتوانیم از این وضعیت «ثنویتی» و ناکارآمدکردن آن وضعیت سومی بسازیم. (وضعیت سومی به نام «نقد مزدوج» به معنای «عبدالکبیر الخطیبی» آن یعنی هم گذشته را مورد نقد قرار دهیم هم این وضعیت مدرنیته ای که جنگ ها و کابوس هایش را بر سر خاورمیانه آوار کرده). بدین ترتیب آدونیس در این کتاب پیشنهاد دستیابی به بدیل شعر اسطوره ای یا تاریخی را نمی دهد، بلکه پیشنهاد خوانشی از گذشته را می دهد که همواره آن را به صورتی دگماتیک خوانده ایم و یا به شکل ظاهری اش بسنده نموده ایم بی آنکه ژرفاها و حیات آن را کشف کرده باشیم.

    ٢  روایت/شعر، ثنویت دیگری است که آدونیس در دل آن پروژه « الکتاب» خود را پیش می برد. تا این سویه ها مکمل هم باشند، لذا واحد متن آدونیسی به ویژه در فصل هایی مثل «ذکری» (یادها) و «داستان ها» سطر نیست و پاراگراف است. در حقیقت روایت «الکتاب» از یافتن دست نوشته ای منسوب به «متنبی» شروع می شود، که طرح و توطئه رمانی و روایتی ساخته ذهن مؤلف/شاعر است. شاعری که در دوران روایت و رمان زندگی می کند و هرچند که خود آدونیس در مصاحبه هایش از این روایت و رمانی شدن می گریزد و آن را انکار می کند اما درنهایت یک شعر بلند روایی و شعر/رمان دوران خود را می نویسد. متنی چندصدایی با راوی ها و روایت های مختلف بر صفحه ای عریض چون صفحه سینما و یا تلویزیون، که مشاهده گر در یک آن می تواند چند تصویر و روایت مختلف را بر صفحه آن مشاهده کند. «الکتاب» متونی متعدد از متنی واحد است، یا متن واحد متعدد و متکثری است.

    روایت در «الکتاب» از زبان راوی بازگو می شود، راوی ای که از روی کتاب می خواند (شفاهی/نوشتاری)، برای مخاطبانی که سراپا گوش دورش حلقه زده اند و طبعا یادآور همان سنت قصه گویی کهن و استفاده از قصه های عامیانه و شخصیت قصه گوهای کهن در متن است. یعنی اینکه ما با شاعر/ راوی سروکار داریم و با متنی که شعر/ روایت است. « قصه گو، درحالی که ورق ها را با دقت زیر و رو می کرد و می کاوید، آغاز کرد.» (ص ٢١٢) آدونیس می گوید: «من رمان را به شیوه امروزی آن دوست ندارم، به ویژه رمانی که بر حکایت صرف مبتنی باشد، زیرا به اعتقاد من، حکایت  زمان خطی را چندپاره می کند... برای مثال رمان اولیسسِ جویس را ترجیح می دهم که اگرچه آکنده از وراجی و پرحرفی است، اما دربرگیرنده نیروی عظیمی برای رویت جهان به شکل های مختلف است که من آن را اثری شعری می دانم.» می خواهم بگویم که فاصله رمان و شعر در «الکتاب» قابل تفکیک نیست و آدونیس شعر/ رمان دوران معاصر را نوشته است.

    ٣  آقای امیرحسین الهیاری، مترجم فارسی «الکتاب» کاری کارستان کرده که سزاوار دست مریزاد است. به ویژه اینکه دست به انتخاب و ترجمه اثری زده که از امُهات کتاب و کتابی بالینی است، اما به هر روی این نخستین ترجمه اوست، و همیشه درباره اولین ترجمه ها می توان حرف وحدیث های زیادی زد، که به شکل خاص در مورد این کتاب سترگ -که احتمالا می تواند ترجمه های متعددی داشته باشد- به نیازی مضاعف تبدیل می شود. البته اینجا سعی می کنم حتی المقدور وارد بحث های معنای ترجمه و تاویل ها نشوم.

    کار ترجمه امروز از صرف برگردان فراتر می رود و هر ترجمه ای به ویژه در متون مادر -شعری خودتالیف و خوانشی جدید است، اما این به معنای نسبی بودن پسامدرنیستی و هر کسی هرچه خواست بگوید یا درکی ایدئولوژیک که همین است و بس، نیست. لذا نمی توان با تکیه بر سیستم فکری خاص ترجمه را «مال خود» یا «بازآفرینی» کرد. به ویژه آدونیسی که خود پیشاپیش از همه دست به تبیین آثار خود زده است و یا مفسران مهمی در زبان عربی و جهان دارد. منظور اینکه به نظر می رسد مترجم یا با ندیده گرفتن و اجتناب از تامل در تفاسیر دیگران و یا مصاحبه های آدونیس مقدمه ای بر این کتاب الکتابی نوشته که چنین نگاهی را محتمل می سازد. تا آنجا که متنی عارفانه و غیرپویا و تاریخی را به ذهن متبادر می کند، انگار که ما در جست وجوی معرفت ناب و شعر ناب در گهواره های پژوهش تاریخی و فرهنگی و ادبی ایستاده، و سخن غایی و نهایی را خودمان می زنیم. مترجم در مقدمه می نویسد: «شعر هنر زبان است و فقط در زبان اصلی، قابل التذاذ کامل است اما اگر مترجم توانا باشد، می تواند از شعر درجه سوم یک زبان، شاهکاری بیافریند... معتقدم که شعر را هرگز نباید ترجمه که همواره باید بازآفرینی کرد. کسی که شعر را از زبانی باز می گیرد و در زبانِ دیگر باز می آفریند، بهتر است که خود یک شاعر باشد، با شعر زیسته باشد، گریسته باشد و نیک وبد و کم وکاست بازی های زبان را بداند. جادوی به گُزین کردن کلمات را بشناسد و همواره خود را برابر این سوال بنیادین قرار دهد که آنچه آفریده ام آیا پیش از هر چیز زیباست؟» (مقدمه، ص ٧) و البته این ها اعتقادات شخصی مترجم است که شاید نبایستی در آنها چون وچرا کرد که مثلا چرا «صائب تبریزی سال ها پیش از سوسور بیت معروف زبان شناسانه گفته...» و ما نفهمیده ایم یا اینکه «دم از مدرنیسم و پست مدرنیسم زدن برای ایرانی و اعراب، محلی از اِعراب ندارد»، می توان گفت که بوطیقای زبان آدونیس بوطیقایی مزدوج و دو وجهی است، یعنی زیبایی همان قدر اهمیت دارد که «نازیبایی». (و به جای شاعر بودن مثلا بیشتر نیازمندیم با قصه الفت داشته باشیم) و وقتی آدونیس می گوید: «تاریخٌ -الاشیاء خرافٌ فیه، و الکلماتُ ذئابٌ و الظلماتُ المعنی»، «تاریخی که اشیاء در آن گوسفندند و واژگان گرگ و معنا ظلمات است.» (جلد اول، ص ١١٠). (تفسیر بسیار چکیده وار و خلاصه می خواهد این وجوه دوگانه و متضاد را درهیئتی دریدایی در جوف یکدیگر بگذارد و بگوید:گرگ/گوسفند، معنا/ظلمات، یعنی که دنبال معنایی نهایی برای حوادث و وقایع تاریخی گشتن بیهوده است و این تراکم حوادث در نَسَقی ضروری یا غایی قابل انتظام نیستند.) اما همین شعر شبه مینی مالیستی را - البته در اینجا می گویم «شعر» چون قطعات پایین صفحات «الکتاب» از زبان راوی ضمنی یعنی شخص آدونیس به عنوان شاعر است- و مترجم در ده سطر و نزدیک به یک صفحه کتاب، این گونه برگردانده است: «یکی تاریخ/ و اشیاء چون گوسپندان/ در آن به چرا مشغول/ و واژگان/ چون گرگان در کمین/ و/ معنا/ تنها/ در تاریکی/ خفته» ( جلد اول، ص ٣٣٨ ). تذکر: و همین جا بگویم که همین فاصله گذاری و تقطیع های نابه جا و سفیدی های غیرمتوقع، و حتی از نظر فنی و مطبوعی مسئله دار، ازجمله عواملی است که قیمت کتاب را به «٢٧٥٠٠٠٠ ریال» رسانده است!

    ٤  پیدایش رمان - و یا بگوییم پیدایش مدرنیسم (و پست مدرنیسم)- به قول باختین بر شعر تاثیر گذاشت، این تاثیر همان طور که تاثیری طرز کاری، شیوه ای، شکلی و فرمی بود، شعر محض را نیز از مطلقیت انداخت و مقولاتی چون زمان و مکان و بینامتنیت و چندصدایی و مهم تر از همه جهانی شدن ادبیات را مطرح کرد و ما را وارد زمانی خاص به نام مدرنیته کرد و الخ. مترجم کتاب درباره شکل و فرم کتاب می نویسد: «بخش هایی از متن اصلی شامل صفحاتی است که با حروف ابجد به صورت متوالی از هم جدا شده اند. در این صفحات آدونیس، برای ایجاد و آفرینش فرمی نو در کتابت و نیز در جهت شبیه ساختن این اثر به یک نسخه خطی قدیمی، متن اصلی شعر را داخل یک کادر قرار داده و حواشی و توضیحات تاریخی را در سمت راست و چپ کادر آورده است. به تجربه ثابت شد که آوردن این مطالب با همان فرم، خواننده فارسی زبان را سردرگم خواهد کرد - چنان که با خوانندگان عرب زبان نیز به روایت ِچند مقاله، چنین کرده است- لذا در برگردان اثر، مطالب داخل کادر در یک صفحه مجزا و مطالب خارجِ کادر در صفحه پسین آن، به ترتیب آورده شده اند. اصل امانت داری، در حفظ ترتیب و توالی بخش های مختلف این اثر، در هر سه جلد رعایت شده است» (مقدمه، ص ١١١). البته این گفته که در عربی چنین بوده است، متأسفانه صحیح نیست و حداقل من ندیده ام و البته اینکه می توان فرم یک نوشته را از مضمون آن جدا کرد، همان اندیشه جدایی مضمون از فرم است که حداقل از نظر تئوریک دوره اش به سر آمده.

    اما فقدان مراجع - به ویژه در کل این نوشته صدواندی صفحه ای «مقدمه»- آن هم درمورد شاعری چون آدونیس که صدها کتاب درباره او نوشته شده بسیار بارز است و بعد اینکه اهداف آدونیس با همه تنوع و تکثرش «شبیه کردن کتاب به یک نسخه خطی قدیمی» نیست و حداقل این را در مصاحبه اش با من گفته است که هدفش نزدیکی نوشتار به رسانه های امروزی چون صفحه تلویزیون و سینما است، تا در یک لحظه با چندین کادر مختلف از تصویر/ متن روبه رو باشیم. (نگاه کنید به «آدونیس خوانی در تهران»).

    ٥  شاید طبیعی به نظر برسد که وقتی اثری با این وزن و مهابت را ناشری بدون ویراستاری منتشر می کند - و البته این متأسفانه درمورد ترجمه از عربی خصلتی نامحموده است که نزد اغلب ناشران جا افتاده- اغلاط املایی و معنایی حضور داشته باشند، پس در اینجا صحبت من سر صحت ترجمه یا تفسیر به جای ترجمه نیست، اما وقتی خود آدونیس در تبیین اثر خود می گوید: «ساختار فنی پیچیده چاپ»، «و من یک سال روی فرم کتاب کار کرده ام» لازم بود که کتاب به خاطر مشکلات احتمالی چاپی، دچار چنین سهل انگاری هایی نمی شد. «این کتاب در سه جلد و با ساختار فنی پیچیده ای به چاپ رسیده است و من در واقع از پرده نمایشی مثل سینما بهره گرفته ام و هر صفحه یک متن مرکزی و چند حاشیه دارد... من در این کتاب به جای استفاده از روش روایت که در کار شاعرانی چون هومر یا در کمدی الهی دانته بسیار برجسته است، سعی کرده ام راه و روش دیگری را به کار بگیرم و برای این طرح چیزی نزدیک به یک سال فقط به دنبال پیداکردن الگو و فرُمی بودم تا به شکلی بتوانم از روایت مستقیم رهایی بیابم و در همین جست وجوها بود که توانستم از پرده سینما اندیشه لازم را بگیرم. در پرده سینما می توانیم تصویر را ببینیم، موسیقی را بشنویم و تصویرهای دیگری را در همان آن داشته باشیم. با این نگاه بود که من صفحه کتاب را به سه یا چهار قسمت تقسیم کرده ام و مثلا در جلد نخست، قسمت راست صفحه را به عنوان حافظه شخصی به کار گرفته ام، و راهنمای خود را در این سفر متنبی قرار داده ام و بخش های دیگر را که در اینجا مجال سخن درباره آن نیست به همین شیوه ها تقسیم بندی کرده ام.» («آدونیس خوانی در تهران»، ص ٩٧)

    ٦  اگر در متونی چنین که به کتاب های مقدس پهلو می زنند، زبان به جزء اساسی متن تبدیل می شود، زبان تغزلی آقای الهیاری از این زبانیت دور می شود. خاصه اینکه زبان آدونیس یک زبان واحد و به ویژه زبان تغزلی و حماسی نیست، و «آدونیس شاعر تغزل نیست»، لذا زبان «الکتاب» بیشتر وامدار شگردهای زبان روایی است با لایه های مختلفش از زبان اساطیر کهن تا شعر کلاسیک و نثر صوفیانه و شعر منثور معاصر عربی تا روایت های عامیانه و هزارویک شبی. لذا می نویسد: «معتقدم که نثر عربی، از لحاظ کمی چیزی از شعر عرب کم ندارد، که از آن هم بااهمیت تر است... و به این سبب غنای نثر عربی از لحاظ حجم و کمیت بیش از شعر عربی به این معناست» («آدونیس خوانی در تهران»، ص ١٠٧).

    ٧  مخاطب «این ساختار ابداعی پیچیده، پیش فرض فهم خود را براساس خوانشی با کفایت عالی ادبی و معرفت شناختی می گذارد و برای آنکه خواننده وارد چنین متنی شود - متنی که از ولادتی در پس ولادتی دیگر زایانده شده- بایستی که این مداخله در متن را با آگاهی متعدد و متیقظ دنبال کند و قادر بر تحرکی مستمر در جهات اصلی چهارگانه متن (چون اغلب صفحات کتاب به چهار بخش تقسیم شده) و همچنین جهات فرعی دیگر باشد، چون کاتب این اوراق را که در اوقات مختلفی نگاشته و در حاشیه های پراکنده و مساحات متفرقی از الکتاب گنجانده است.»٥

    لذا آدونیس به دنبال خوانندگان انبوه و بی شمار نیست، و به قول خودش «من به دنبال ساختن خواننده های فرهیخته هستم». یعنی اینکه شعر آدونیس شعری نیست که تکیه بر معناهای مستقیم داشته باشد و شعری بیشتر تأویلی و مجازی و نیازمند چندبار خواندن است: «وقتی نتوانی متنی را جز یک بار بخوانی، این به معنای مرده بودن آن است. خیلی از متون را می خوانیم بی آن که نیاز به دوباره خوانی آن ها را حس کنیم، و برعکس متونی هستند که هرچه می خوانی نیاز بیشتری به دوباره خوانی آن حس می کنی، چنین متونی به طور مشخص متون شاعرانه هستند... متن به طور مستمر مواج است و به خاطر آن که به آن احاطه داشته باشی، به خوانش های متعددی نیاز دارد، و اگر با چنین خوانشی نتوانی به کنه یابی آن برسی، ناچاری چون متون مادر به طور مستمر آن را بخوانی تا در این استمرار به معناهای آن احاطه پیدا کنی.» («آدونیس خوانی در تهران»، ص ١٠٧) «من با کمال تأسف می گویم هنوز نوع خوانش در دانشگاه ها و نهادهای آموزشی ما خوانشی سنتی است و معنای خوانش سنتی هم این است که به متن به سان یک متن نگاه نمی کند، بلکه به آن به عنوان گرایشی خاص می نگرد. به دیگر سخن ما عرب ها نویسنده متن را می خوانیم نه متن را. نخست نام نویسنده و گرایش های ایدئولوژیک و حتی نژادی وی را می خوانیم و بعد از این سراغ متن می رویم. و این بدین معناست که ما پیشاپیش متن را نابود کرده ایم. در اینجا من فقط از سیاست و ایدئولوژی سخن نمی گویم که خود مصیبتی عظماست. امروزه بحران قرائت و خوانش است که پویایی و آفرینشگری را نزد ما متوقف می کند. چراکه بحران حقیقی در رابطه با ارزیابی متن شعری یا هر متن خلاقانه دیگری تنها در نوشتن نیست، بلکه در خوانش آن هم هست. بدین معنا که بحران خوانش، بحران فرهنگی امروز ماست.» («آدونیس خوانی در تهران»، ص ٩٢)

    پی نوشت ها:

    ١. الکتاب: امس المکان الآن، الجزء الاول، لندن، دارالساقی، ١٩٩٥. جلد نخست الکتاب در سال ١٩٩٥ هم زمان با انتشارش به عربی از سوی انتشارات «سوی» به فرانسه ترجمه و چاپ می شود.

    ٢. مجله بایا، دوره چهارم، شماره سی وهفت، ١٣٨٤

    ٣. «عرفان و سورئالیسم، عرفان شرق عرفان غرب»، آدونیس، ترجمه رضا عامری، نشر ترجمان اندیشه، ١٣٨٢

    ٤. «خطاب به پروانه ها»، رضا براهنی، نشر مرکز، ١٣٧٣، ص ١٣٤

    ٥. «تحریر المعنی»، اُسیمه درویش، دارالآداب

    منابع:

    - آدونیس خوانی در تهران، رضا عامری، نشر ثالث، ١٣٨٩

    - «ترانه های مهیار دمشقی، آدونیس، ترجمه کاظم برگ نیسی، نشر کارنامه، ١٣٧٧

    - «پیش درآمدی بر شعر عربی»، آدونیس، ترجمه کاظم برگ نیسی، انتشارات فکر روز

    - کمال ابودیب، مجله الفصول، شماره ٨٩

    - «چکامه های متنبی»، ترجمه موسی اسوار، نشر هرمس، ١٣٨٤

     

    رنجنامه شاعران

    پارسا شهری: «الکتاب» با عنوانِ فرعی «گذشته مکان اکنون»، اثر علی احمد سعید اسبر (آدونیس) شاعر/ روشنفکر جهان عرب، اخیرا به فارسی درآمده است. چنان که از عنوان کتاب نیز برمی آید، «الکتاب أمس المکان الآن» از مهم ترین آثار آدونیس است که در سه جلدِ مطول و در فاصله زمانی طولانی نوشته شده است. هرسه این مجلدات نخستین بار در انتشارات دارالساقی بیروت به چاپ رسید. «الکتاب»، کتابِ کتاب های آدونیس است. فرم نوشتاری آن در هر سه جلد شعر است اما شعرهایی چنان سرشار از اسطوره و تاریخ و فرهنگ که آن را از یک مجموعه شعر صرف فراتر می برد. در شعرهای «الکتاب» ردِ مسئله سنت و تجدد و مواجهه جهان عرب با مدرنیسم را می توان دید، چنان که وجهِ پررنگ دیگر آثار این شاعر نیز بوده است. «الکتاب» همان طور که در مقدمه ترجمه فارسی آن آمده است از سال های نخست پس از هجرت آغاز می شود. الکتاب از زاویه ای رنجنامه و سوگ سرود شاعران عرب است از هجرت تا مرگ متنبی، شاعر بزرگ عرب که شخصیت محوری «الکتاب» است و تمام اشعار حول محور روزگار او می گذرد و از این رهگذر، آدونیس تاریخ عرب را مرور می کند و تسلط شگرف خود را به تاریخ و اسطوره از تاریخ عرب تا ایران و جهان نشان می دهد. به قول مترجم اثر «الکتاب، کتاب کتابستان است. واحد و یگانه و بی همال.»

    روایت آدونیس از ایده نوشتن «الکتاب» و نام گذاری آن خواندنی است. او در پاسخ به صقر ابوفخر چنین می گوید: «ایده الکتاب را مالارمه بنیان نهاد. او می گفت شاعر باید کتاب شاملی را تألیف کند که تمام مشکلات هستی را در بر بگیرد. من نام الکتاب را اختیار کردم تا در آن از رابطه ام با تمدن عربی و فهم خویش از این تمدن سخن بگویم و از همه اندیشه های خود در آن گفتگوها بیاورم به گونه ای که کتاب شامل و کاملی باشد. به این دلیل آن را الکتاب نامیده ام. این مدلولِ الکتاب، هزار سال قبل از مالارمه در میراث و سنت ما بوده است.» «الکتابِ» آدونیس با ترجمه و پیشگفتارِ مفصل مترجم، امیرحسین الهیاری، در تیراژ ١١٠ نسخه در نشر مولی منتشر شده است.



    خبر
    شماره مطلب: 4513
    دفعات دیده شده: 86 | آخرین مشاهده: 3 روز پیش