فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
در زندان کودتاچیان حبیب الله پیمان از سال ٣٢ می گوید نسخه چاپی RSS
  • در زندان کودتاچیان
 حبیب الله پیمان از سال ٣٢ می گوید در زندان کودتاچیان
    حبیب الله پیمان از سال ٣٢ می گوید

    دوشنبه 30 مرداد 1396 ساعت 9:32

    ارگ کریمخانی آن ایام به زندان تبدیل شده بود. فرماندار نظامی شیراز شخصی به نام سرهنگ کوپال بسیار سختگیر و خشن بود. روزهای سختی بود. ما در اتاق های دورتادوری که در ارگ وجود دارد، نگهداری می شدیم. تعداد بازداشت شدگان حوادث سیاسی آن روزها هم بسیار زیاد و اتاق ها شلوغ بود.

     

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ فرزانه آئینی گزارش می دهد؛ «پس از کودتا» عنوان خوبی است برای آنچه در گفت وگوی قریب به ٧٠دقیقه ای ما با حبیب الله پیمان گذشت. او شاهد عینی حوادث قبل و بعد از کودتای ٢٨ مرداد است و به همین دلیل بازخوانی این برگ از تاریخ معاصر کشور از نگاه او متفاوت و شایان توجه است. پیمان آن روزها ١٨ساله بوده و دبیر شاخه دانش آموزی حزب «مردم ایران». جوانی پرشور و باانگیزه در پی تحقق دموکراسی در ایران که پس از کودتای ٢٨ مرداد برای به ثمرنشاندن این باورش جدی تر فعالیت کرده است.  «بررسی حال وهوای شهر پس از کودتا»، «بازخوانی علل شکست کودتا»، «بررسی شخصیت دکتر مصدق و نقدهایی که به شخصیت او وارد می شود»، «بررسی جایگاه آیت الله کاشانی و نقش آفرینی ناخواسته او در به ثمررسیدن کودتای ٢٨ مرداد» و «بررسی ریشه های اختلاف دکتر مصدق و آیت الله کاشانی» از جمله محورهای گفت وگوی «شرق» با پیمان است که در پی می آید.

     

    در برخی روایت ها و خبرها آمده شما از بازداشت شدگان شب کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ بوده اید، کجا و چطور بازداشت شدید؟

    نه، به این صورت نبود، من درآن ایام در تهران به سر می بردم. در حالی که در اصل در شیراز سکونت داشتم. در سال وقوع کودتا دانش آموز سال ششم دبیرستان و عضو حزب «مردم ایران»، معروف به خداپرستان سوسیالیست در شیراز بودم. برای تعطیلات تابستانه در تهران بودم که کودتای ۲۵ مرداد اتفاق افتاد. فردای شکست کودتای اول، همراه آقای حسین راضی از رهبران حزب به تبریز رفتیم.

    قرار بود علاوه بر بازدید از شعب حزب در آذربایجان، چند میتینگ سیاسی نیز در محکومیت کودتا و حمایت از نهضت ملی و دکتر مصدق برگزار شود. بعد از برگزاری میتینگ در تبریز صبح چهارشنبه ۲۸ مرداد با قطار عازم بندر شرفخانه در کنار دریاچه ارومیه شدیم تا از آنجا با لنج به ارومیه برویم. پیش از رسیدن به بندر، خبر کودتا پخش شد؛ همراه با شایعه کشته شدن دکتر فاطمی و قیام مسلحانه قشقایی ها ضد کودتاچیان. از ادامه سفر منصرف شدیم و در یکی، دو روز مخفیانه به تهران برگشتیم.

    شب ٢٩ مرداد سال ١٣٣٢ و یک شب بعد کودتا به تهران رسیدید؟

    بله، سربازان و تانک های ارتش در تمام سطح شهر پراکنده بودند و دارودسته شعبان بی مخ و اعضای دو حزب فاشیستی سومکا و آریا به دفاتر احزاب، روزنامه ها و نشریات طرفدار نهضت ملی حمله ور شده بودند و تخریب و غارت می کردند. باشگاه حزب مردم ایران نیز به دست همین افراد که دفترشان در همان نزدیکی در میدان بهارستان ابتدای خیابان ژاله قرار داشت، تخریب و غارت شده بود. بازداشت ها به طور گسترده در سطح شهر ادامه داشت. بسیاری متواری و مخفی شدند. من هم بعد از چند روز اقامت مخفیانه به شیراز برگشتم.


    اوضاع و حال وهوای تهران پس از کودتا چگونه بود؟

    دو روز بعد از کودتا از تبریز به تهران رسیدیم. فکر می کنم صبح ٣٠ مرداد بود که همراه دو نفر دیگر از اعضای حزب «مردم ایران» برای کسب آگاهی از آنچه در شهر می گذرد، به راه افتادیم.، دفاتر احزاب و باشگاه های سیاسی که بیشتر در اطراف میدان بهارستان و خیابان های منتهی به آن قرار داشتند، همه مورد حمله قرار گرفته بودند، جلوتر از همه به دفتر روزنامه «باختر امروز» حمله شده و تخریب شده بود.  اما محوطه خانه دکتر مصدق از فاصله چندصدمتری دیگر در محاصره نیروی انتظامی بود و اجازه نمی دادند کسی نزدیک شود. شهر، چهره ای آشفته و مضطرب داشت. اوباش در سطح شهر شعار جاوید شاه و مرگ بر مصدق سر می دادند و فضا ملتهب و مردم در بهت و اندوه ناباورانه ناظر پیروزی و شادی کودتاچیان بودند.


    طرفداران مصدق چه زمانی به خیابان ها آمدند و اعتراض کردند؟

    علاوه بر نیروهای متشکل در احزاب، دانشگاه و بازار دو پایگاه اصلی و پرقدرت نهضت ملی محسوب می شد. دانشگاه که تعطیل بود و تا اواسط مهر هم بازگشایی نشد اما چند روز بعد از فردای کودتا و بعد از انتشار نخستین بیانیه نهضت مقاومت ملی با عنوان «نهضت ادامه دارد»، دانشجویان و فعالان احزاب ملی در خیابان ها و کوچه های شهر در اطراف بازار و در محله های بیشتر جنوبی، تظاهرات خیابانی را کلید زدند اما تظاهراتشان پراکنده بود و بیشتر حالت تجمع و گریز داشت. آن روزها اصطلاحا به این سبک تظاهرات، تظاهرات موضعی گفته می شد. با قرار قبلی درگروه های ٤٠ تا ٥٠ نفره در نقطه ای شلوغ در یکی از خیابان های مرکزی جمع می شدیم. با سردادن چند شعار در حمایت از دکتر مصدق، توجه عابران را جلب و سپس یک نفر چنددقیقه ای برای آنها صحبت می کرد و معمولا پیش از رسیدن نیروهای امنیتی و بعد از پخش تراکت های تبلیغاتی پراکنده می شدیم.  سپس در محل قرار بعدی به طور پراکنده و نامحسوس گرد می آمدیم و همان برنامه تکرار می شد. بعضی وقت ها هم مأموران مخفی در میان جمعیت که ناظر جریان بودند، نشانی های بچه ها را به نیروهای امنیتی می دادند و باعث دستگیری آنها می شدند.


    در شیراز چه شد؟

    اوایل شهریور به شیراز برگشتم. بلافاصله کار چاپ و تکثیر بیانیه ها را شروع کردیم. یکی از مکان هایی که بیانیه ها تکثیر می شد، منزل ما در شیراز بود و این کار به روش خیلی ابتدایی و با استفاده از حروف سربی، مرکب و یک وردنه آشپزخانه انجام می شد. ما شب ها بیانیه ها را تکثیر می کردیم و صبح که می شد، ابزار کار را در باغچه خانه خاک می کردیم. اولین بیانیه ما هم در ٣٠ مرداد تکثیر و پخش شد. متن این بیانیه خیلی کوتاه و شعارگونه با این عنوان بود که «نهضت ادامه دارد». ما دسته دسته به میتینگ های خیابانی می رفتیم و پس از سخنرانی های کوتاهی تراکت ها را بین مردم پخش می کردیم و متواری می شدیم.


    متن بیانیه ها را چه کسی به شما می رساند؟

    بیانیه ها یا از مرکزیت حزب مردم ایران و نهضت مقاومت ملی می رسید و ما آنها را مخفیانه تکثیر و توزیع می کردیم یا خودمان در شیراز تهیه و با امضای شعبه حزب در شیراز پخش می کردیم.  شروع فعالیت نهضت مقاومت هم به این ترتیب بود که یک یا دو روز بعد از کودتا مرحوم نخشب دبیر «حزب مردم ایران» یا همان «حزب خداپرستان سوسیالیست» به همراه آقای شاه حسینی به دیدار آقاسیدرضا زنجانی از رهبران روحانی نهضت ملی و روحانیون سرشناس حامی مصدق می روند تا در مورد چگونگی فعالیت ها تصمیم گیری کنند. از بقیه احزاب هم دعوت می کنند نماینده بفرستند؛ همان جا متن اولین بیانیه تنظیم می شود. بحث می شود که تحت چه نامی فعالیت کنند، نخشب عنوان «نهضت مقاومت ملی» را با اقتباس از نهضت مقاومت ملی فرانسه ضد اشغالگران آلمانی فاشیست پیشنهاد می کند که موافقت می شود که برای استمرار مبارزه علیه کودتا بود. همان جا هم قرار بر این می شود که نمایندگان چهار حزب طرفدار دکتر مصدق، حزب ایران، حزب «بنیاد پان ایرانیست»، «خداپرستان سوسیالیست» – جمعیت آزادی مردم ایران (که بعدا تبدیل به حزب مردم ایران شد) – حزب نیروی سوم که منشعبین از حزب «زحمتکشان» دکتر بقایی بودند، برای تعیین شورای مرکزی حزب نهضت مقاومت ملی دعوت شوند و کار رسما شروع شود. اعتصابات بازار، تظاهرات خیابانی و... دستاوردهای بعدی نهضت بود.  با بازشدن مدارس در مهرماه، بیانیه ها را معمولا صبح زود روی نیمکت دانش آموزان می گذاشتیم و شعاری هم روی تخته سیاه نوشته و پیش از آمدن محصلان کلاس را ترک می کردیم. وقتی کودتا شد، من کلاس ششم دبیرستان بودم و بعد از گذشت سه سال از فعالیت در حزب در سمت دبیر شاخه دانش آموزی حزب فعالیت داشتم.  با توجه به اینکه تا قبل از کودتا فعالیت های ما رسمی و آشکار بود، برای مأموران امنیتی فردی ناشناخته به حساب نمی آمدم. بنابراین یکی، دو هفته بعد از توزیع تراکت و بیانیه در کلاس های درس اواسط مهرماه بود که یک روز صبح مأموران به دبیرستان آمدند و من را بازداشت کردند. آن ایام ارگ کریمخانی شیراز را تبدیل به زندان کرده بودند و زندانیان سیاسی را به آنجا می بردند. بعد از مدتی برادرم و سپس پدرم را هم بازداشت کردند و به آنجا بردند و برای افزایش فشار روانی مدام من را تهدید به بازداشت مادرم می کردند.


    چند وقت در زندان بودید؟

    پدرم یک ماه بازداشت بود، برادرم هم کمی زودتر آزاد شده بود و او را از شیراز به شهرهای جنوب شیراز تبعید کرده بودند. اما من تا قبل از برگزاری امتحانات نهایی دبیرستان فکر می کنم خردادماه سال ١٣٣٣ در بازداشت بودم که به امتحانات رسیدم و به خاطر حمایت مدیر و معلمان مدرسه توانستم در این امتحانات شرکت کنم.


    روزهای زندان چگونه گذشت؟

    ارگ کریمخانی آن ایام به زندان تبدیل شده بود. فرماندار نظامی شیراز شخصی به نام سرهنگ کوپال بسیار سختگیر و خشن بود. روزهای سختی بود. ما در اتاق های دورتادوری که در ارگ وجود دارد، نگهداری می شدیم. تعداد بازداشت شدگان حوادث سیاسی آن روزها هم بسیار زیاد و اتاق ها شلوغ بود. اما برای سختگیری دو، سه هفته ای ما را به عنوان انفرادی در اتاقکی سیاه و تنگ در طویله که برای نگهداری اسب بود، می بردند و رها می کردند تا فشار بیشتری بر ما وارد کنند.  در زندان روحیه ها خیلی بالا بود و شعار ما هم این بود که «مصدق نخست وزیر قانونی است». ما در ایام زندان شعر می خواندیم و نمایش نامه و سرود اجرا می کردیم؛ گاهی هم پاسبان ها حمله می کردند و بساط ما را به هم می زدند. آن روزها شور و هیجان خیلی بالا بود و فکر نمی کردیم فضای بعد از کودتا به زودی به هم می خورد.


    شعار «مصدق نخست وزیر قانونی است» تا چه زمانی ادامه داشت؟

    همه جا این شعار بود اما فکر می کنم بعد از محاکمه و تبعید و حصر دکتر مصدق این شعار کم رنگ شد و کم کم شعار جبهه ملی و نهضت مقاومت به شعارهایی مانند حکومت ملی تغییر کرد.

    شما هم کودتای ٢٥ مرداد و هم فضای کودتای ٢٨ مرداد سال ٣٢ را دیده اید، چه شد که کودتای ٢٥ مرداد شکست خورد اما سه روز بعد کودتای ٢٨ مرداد به ثمر نشست؟ در این سه روز چه اتفاقی افتاد که منجر به محصورشدن دکتر مصدق و خلع او از نخست وزیری شد؟

    موفقیت کودتا ضد دولت ملی دکتر مصدق عوامل درونی و بیرونی متعددی داشت که باید همه در کنار هم دیده و خوانده شوند.  یک عامل مخالفان داخلی بودند که خودشان به دو گروه تقسیم می شدند؛ یک گروه آنهایی بودند که قبلا با نهضت ملی همراه بودند و بعد جدا شدند و مخالفت را آغاز کردند؛ در رأسشان اول دکتر بقایی و حایری زاده و سپس حسین مکی بودند و توانستند آیت الله کاشانی را هم به مخالفت با دکتر مصدق برانگیخته و جذب گروه خود کنند. آنان با قرارگرفتن در صف مخالف در صفوف نهضت ملی شکاف انداختند.  گروه دوم هم از ابتدا مخالف نهضت ملی کردن نفت و دکتر مصدق بودند که یا عناصر وابسته به انگلیس بودند که به آنها اصطلاحا «آنگلوفیل» می گفتند؛ مثل برادران رشیدیان که رسما با انگلیسی ها همکاری جدی داشتند، به اضافه عناصر هزار فامیل که در ایران حکومت می کردند و تقریبا تحت حمایت انگلیس و نفوذ دربار در آن زمان بودند. یک گروه هم فداییان اسلام بودند که بعد از ترور رزم آرا و با نخست وزیرشدن دکتر مصدق وی را برای اجرای برخی احکام شرع مثل تولید و فروش مشروبات الکلی زیر فشار قرار دادند. روشن بود که در آن شرایط دشوار و پرآشوب و محاصره اقتصادی و تنگنای مالی قبول این درخواست به مصلحت کشور و نهضت ملی نبود و آنها تا مساعدشدن اوضاع صبر می کردند و حتی آیت الله کاشانی هم آنها را به دلیل پافشاری بر این خواسته و تضعیف دولت و نهضت ملی سرزنش می کرد. آنها پذیرفتند و رابطه شان با کاشانی هم بر هم خورد.  با وجود این، مخالفت ها تأثیری جدی در تضعیف پایگاه اجتماعی دکتر مصدق و نهضت ملی ایجاد نکرد. محبوبیت دکتر مصدق و حقانیت نهضت ملی آن قدر روشن و گسترده بود که کسی در اثر این مخالفت ها از ادامه مبارزه منصرف نمی شد. به عنوان مثال، تا وقتی آیت الله کاشانی با ملی شدن صنعت نفت همراه بود، محبوبیت و نفوذ کلامش سراسری بود، اما بعد از شروع مخالفت با دکتر مصدق، از محبوبیت و نفوذ کلامش به شدت کاسته شد، به طوری که دعوت وی از مردم به اعتصاب سراسری در مخالفت با مصدق بی جواب ماند.


    چه شد که آیت الله کاشانی در صف مخالفان دکتر مصدق قرار گرفت؟

    به نظر من، مخالفت آیت الله کاشانی با دکتر مصدق در اصل سیاسی نبود، بلکه ریشه در روحیات شخصی و روان شناختی وی داشت. او خود را رهبر بلامنازع و مقدم و برتر از دکتر مصدق تصور می کرد. دکتر مصدق نمی توانست خارج از ضوابط قانون و مصالح مردم سفارش کسی را بپذیرد یا استقلال عمل خود را از دست بدهد. همین هم سبب شکل گرفتن انتقادات درون گروهی از آیت الله کاشانی و نزدیکانش در جرگه طرفداران دکتر مصدق و بعدها نهضت مقاومت ملی شده بود.


    دلیل مخالفت آیت الله کاشانی و نزدیکانش با مصدق چه بود؟

    آنها می گفتند مصدق لجباز و خودرأی است. آنها پایبندی دکتر مصدق به استقلال و اصل حاکمیت ملت، قانون و قانون اساس مشروطیت را به لجاجت و خودسری تعبیر می کردند. اگر برای پیشبرد اهداف ملی و خنثی کردن کارشکنی و دسیسه های دربار و عوامل استعمار و دربار و نمایندگان وابسته به آنها در مجلس شورای ملی به نیروی ملت تکیه می کرد، مردم گرایی و استظهار به حمایت آنان را عوام فریبی می نامیدند. منتقدان می گفتند دکتر مصدق با کشاندن مردم و توده ها به عرصه اجتماعی و سیاسی می خواهد مجلس را دور بزند.  درحالی که اکثریت نمایندگان با اعمال نفوذ دربار و ارتش و مالکان بزرگ به مجلس راه یافته بودند و گوش به فرمان شاه، دربار و عوامل انگلیسی سفارت و شرکت سابق نفت عمل می کردند. مجلس آن ایام بیشتر طرفدار دربار و نظامیان و طرفداران انگلیس بود. در آن دوره، اقلیت کوچکی از منتقدان وقت حکومت درون مجلس حاضر بودند. طبیعی بود که این مجلس بنا به فشار جنبش های اجتماعی دکتر مصدق را به نخست وزیری انتخاب کرد، نه خواست و منفعت خودش. آن مجلس اصلا مجلس قابل اعتمادی نبود.

    کرمیت روزولت در کتاب «کودتا» که انتشار خاطراتش از کودتای ٢٨ مرداد است هم، دقیقا چنین تصویری از مصدق ارائه می دهد و او را فردی پوپولیست نشان می دهد که سعی دارد خودش را از لحاظ جسمی پیر و بیمار جلوه دهد؟ در آن ایام، چه چیزی باعث می شد شما به عنوان یک نوجوان جذب اندیشه و شخصیت دکتر مصدق شوید؟

    من فکر می کنم اینها چون هیچ نقطه ضعف اساسی از دکتر مصدق پیدا نکردند، ناگریز به این نوع برچسب های بی پایه متوسل شدند. ٦٠ سال است مخالفانی از سلطنت طلب و مرتجع یا نولیبرال و مدرن، خودی و بیگانه ضد دکتر مصدق می نویسند و دروغ پراکنی می کنند.  مخالفان، دکتر مصدق را به عوام فریبی و خودسری و ابتلا به «روان نژندی» معرفی می کنند، می گویند مصدق از نظر شخصی و روانی با انگلیس ها مشکل داشته، آدم ترسویی بوده که تظاهر به شجاعت می کرده است، اما تکرار صدباره این اراجیف نتوانست ذره ای از اعتماد، عشق و علاقه مردم به وی را بکاهد.  هرکس می خواهد بداند این توصیفات تا چه اندازه از روی غرض یا جهل است، باید منش و سبک زندگی و تاریخچه حیات سیاسی وی را نه در یک یا دو موقعیت، بلکه در طول زمان و در همه عمر بررسی کند. چون هرکس می تواند اینجا و آنجا ظاهرسازی کند و نقش بازی کند، اما نمی تواند در تمام دوران زندگی خود به چیزی که نیست و صفت یا هنری که ندارد تظاهر کند و اعتماد مردم را برای مدت درازی حفظ کند.  در کشوری که از گذشته دور تا به امروز برای یافتن یک مقام ناآلوده به فساد و دروغ زنی، باید چراغ برداشت و در تاریکی شب و در نظام اداری آن جست وجو کرد، دیده نشد که در پاک دستی و تقوای سیاسی و اخلاقی دکتر مصدق عالمانه و از روی صدق نیت تردید شود. وی حتی از پول خودش هزینه سفرهای دوران نخست وزیری اش را می پرداخت و یک ریال حقوق نخست وزیری هم دریافت نکرد. از نظر پایبندی به قانون هم که به شدت مقید بود، تا آنجا که اجازه نمی داد خائنان و توطئه گران را بدون مدرک و حکم قضائی برای پیشگیری از اقدام به خیانت بازداشت کنند.  حالا، نکته اصلی این است که بفهمیم انگیزه و دغدغه اصلی دکتر مصدق از فعالیت های مدنی اش چه بود. دکتر مصدق به این اصل رسیده بود که ایران در مسیر دموکراسی، توسعه و پیشرفت قرار نمی گیرد مگر آنکه به اعمال نفوذ و مداخله استعمار خارجی در شیون کشور پایان داده شود و با ریشه کن شدن استبداد، استقلال سیاسی و اقتصادی و حق حاکمیت مردم بر کشورشان محقق شود. مصدق عقیده داشت استعمار، استبداد و بی عدالتی، موانع اصلی در برابر گسترش آزادی و دموکراسی در ایران هستند. یک عمر تجربه و آشنایی نزدیک با سیاست و مسائل جامعه ایران، پشتوانه حقیقت مزبور بود.  شکست های پی درپی در این زمینه که عمدتا ناشی از ضعف، فساد یا خیانت رجال سیاسی بود، باعث شده بود مردم غلبه ناپذیری استعمار، استبداد و فساد را در ایران باور کنند و اعتمادبه نفس خود را در کسب موفقیت در این زمینه از دست بدهند. دکتر مصدق که با برانگیختن ملت ایران به مقاومت و مقابله با این دو مانع، اعتمادبه خود و همبستگی ملی را دوباره به آنها بازگردانده بود، حاضر نشد با کوتاه آمدن در برابر فشارهای فوق طاقت از داخل و خارج، در امر حق حاکمیت ملت بر سرنوشتش به اعتماد مردم ضربه بزند و به آرمان و امید آنها خیانت ورزد. بعضی صاحب نظران مانند آقای همایون کاتوزیان، نویسنده کتاب «مصدق و نبرد قدرت»، مصدق را به خاطر کوتاه نیامدن و رد پیشنهاد بانک جهانی، سرزنش می کنند و همین امر را عامل سقوط او می دانند.  کاتوزیان و هم نظرانش می گویند مصدق باید پیشنهاد بانک جهانی را می پذیرفت و اگر چنین می کرد، کودتا نمی شد و این نپذیرفتن را بزرگ ترین اشتباه دکتر مصدق در نهضت ملی و شاید بزرگ ترین اشتباه در زندگی سیاسی او می دانند و آن را به حساب لجبازی او و بعضی مشاورانش می گذارند. به این نکته مهم توجه نمی شود که در این پیشنهاد نیز حق حاکمیت ملی نقض شده بود. مصدق می گفت به شرط اینکه بانک به وکالت از جانب دولت ایران استخراج و فروش نفت را بر عهده گیرد، طرح پذیرفتنی است؛ در غیر این صورت، قبول آن به معنای لغو قانون ملی کردن صنعت نفت خواهد بود؛ نفت را از دست انگلیس ها گرفته و به بانک جهانی که کارگزار قدرت های بزرگ است، تحویل داده ایم. مصدق حاضر به پذیرش این خفّت و تکرار تجربه های تلخ گذشته و کمک به تثبیت افسانه شکست ناپذیری قدرت های استعماری به ویژه انگلیس ها نبود. از زمان قاجار و اعلام قدرت خارجی ها گرفته تا همان ایام، ما را در رسیدن به این آرمان ناکام گذاشته اند؛ به طوری که حتی وقتی کسی بیمار می شد، برای خنده هم که شده، می گفتند کار، کار انگلیس هاست؛ اما مصدق با حضور مردم می خواست این افسانه را بشکند و تنها نیرویی که داشت، قدرت مردم و حضور مردم بود. حالا این سؤال مطرح می شود که اگر مصدق از مردم کمک نمی گرفت، کدام نهاد قدرت به کمک او می آمد؟ مجلس، دولت یا دربار؟ بعضی در گوش نسل جدید می خوانند که مصدق شکست خورد، چون به آمریکایی ها اعتماد کرد یا چون به کاشانی پشت و دهن کجی کرد. هر دو دلیل بی اساس است؛ آمریکایی ها ابتدا با ملی کردن نفت موافق بودند، چون تسلط انحصاری انگلیس ها را بر منابع انرژی درهم می شکست و پای خودشان را به این حوزه باز می کرد. وقتی نفت ملی و دست انگلیس ها کوتاه شد، دیدند دکتر مصدق بر حق حاکمیت ملی پافشاری می کند و اگر موفق شود، اقدامش الگویی می شود برای سایر کشورهای نفت خیز تا برای ملی کردن صنایع نفت خود، دست به کار شوند.

    بنابراین در فشار به مصدق با انگلیس ها هم داستان شدند و سرانجام نقش اول را در کودتا بر عهده گرفتند. اگر مصدق به آمریکایی ها اعتماد داشت، چرا هیچ یک از پیشنهادهای آنان را نپذیرفت؟ او می خواست از همان شکاف اندک و رقابت بین دو قدرت، به نحوی که مغایر با حق حاکمیت ملت نباشد، به نفع جنبش ملی بهره برداری کند که نتیجه ای در بر نداشت. اعتماد و اتکای او، بی تردید بر ملت بود. به احتمال زیاد، اگر مجموعه همکاران و دستگاه های زیرمجموعه دولت او هوشیاری داشتند و مراقبت جدی و دقیق تری می کردند، کودتا موفق نمی شد. تعیین سهم شخص مصدق در این غفلت و دست کم گرفتن خطر کودتا، محتاج بررسی دقیق تر است.

    چرا در ٢٩ مرداد سال ١٣٣٢ مردم مثل ماجرای ٣٠ تیر سال ١٣٣١ به میدان نیامدند و از دکتر مصدق حمایت نکردند؟

    چون مانند دفعات قبل، به موقع از مردم دعوت نشد به خیابان ها بیایند. در ٢٩ تیر سال ٣١، نمایندگان نهضت ملی در مجلس از مردم خواستند در اعتراض به عزل دکتر مصدق و انتصاب قوام، به خیابان ها بیایند و تظاهرات کنند. آیت الله کاشانی هم بیانیه داد و از مردم خواست به خیابان ها بریزند و شخصا هم تهدید کرد که در اعتراض به این اقدام غیرقانونی، کفن پوش به خیابان ها خواهد آمد.

    در نتیجه، با وجودی که نظامیان و تانک های خیلی بیشتری به مقابله با مردم آمدند، سرانجام شکست خورده عقب نشینی کردند. در ۲۸ مرداد ۳۲، مردم و رهبران غافلگیر شدند. روز بعد از شکست کودتای ۲۵ مرداد، خیابان ها به اشغال مردم درآمد. حضور مأموران حکومت نظامی هم در خیابان ها پررنگ بود؛ بنابراین چنان که اسناد کودتا نشان می دهد، کارگردانان کودتا آماده پذیرش شکست می شدند؛ اما تندروی ها و افراط گری هایی صورت گرفت و مستمسک به دست سران کودتا داد تا در مردم و به ویژه روحانیون و نظامیان، با فوری قلمدادکردن خطر تسلط کمونیست ها بر کشور، تولید هراس کنند. چنان که هندرسون، سفیر آمریکا، در دیدار با دکتر مصدق، نسبت به امنیت نیروهای آمریکایی هشدار داد. دکتر مصدق هم که خطر کودتا را منتفی می دید، برای جلوگیری از سوءاستفاده از آشوب ها، از طرفداران خود خواست به تظاهرات پایان دهند. در نتیجه، خیابان ها از مردم خالی شد و تعداد تانک ها و نیروهای نظامی هم در سطح شهر کاهش پیدا کرد.



    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4508
    دفعات دیده شده: 57 | آخرین مشاهده: 19 ساعت پیش