فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
در رد ادعای سلطنت طلبان نسخه چاپی RSS
  • در رد ادعای سلطنت طلبان در رد ادعای سلطنت طلبان
    شنبه 28 مرداد 1396 ساعت 16:29

    دو موضوع مهم در گزارش سیا مبهم باقی مانده است. اول اینکه این گزارش توضیح نمی دهد که چگونه توطئۀ اصلی برملا شد، درصورتی که می گوید که برملا شدن آن، در نتیجۀ «بی احتیاطی یکی از افسران ارتش ایران که در توطئه شرکت داشت»، رخ داد و دربارۀ اینکه حزب توده در همان ابتدا به توطئه پی برده بود هیچ توضیح اضافۀ دیگری داده نمی شود. دوم اینکه این گزارش توضیح نمی دهد چگونه چند تظاهرات «تا حدودی خودجوش» که در ۲۸ مرداد مصدق را از صحنۀ سیاسی حذف نمود، سازمان دهی شد.

    انجمن ایرانی تاریخ به نقل از فرهنگ امروز/ مارک جی. گازیوروسکی/مترجم: فاطمه شمسی گزارش می دهد؛

    مارک گازیوروسکی تاریخ نگار آمریکایی است که حوزۀ تخصصی اش سیاست خاورمیانه، جهان سوم، اقتصاد سیاسی و اقتصاد تطبیقی است، اما ایرانیان او را بیشتر به خاطر تحقیقاتش در خصوص کودتای ۲۸ مرداد می شناسند. گازیوروسکی فعالیت های گسترده ای در حوزۀ ایران داشت، از جمله استاد میهمان در دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران بود. وی همچنین ریاست همایش «سیاست خارجی ایران» در مرکز خاورمیانۀ کالج سنت آنتونی و عضویت هیئت مشورتی ایران و آمریکا در آرشیو امنیت ملی را برعهده داشته و دارد. اما پیش از آن، یعنی در سال ۲۰۰۰، او رئیس و برگزارکنندۀ همایش «محمد مصدق و کودتای ۱۹۵۳ در ایران» بود که بعد از انتشار اسناد سیا دربارۀ عملیات آژاکس در روزنامۀ «نیویورک تایمز» برگزار شده بود. کتاب «محمد مصدق و کودتای ۱۹۵۳ در ایران» حاصل آن همایش بود. در مقالۀ پیش رو نیز که گازیوروسکی آن را پس از انتشار این اسناد به چاپ رسانیده، چگونگی دخالت سیا در کودتا تجزیه وتحلیل شده است. استدلال های گازیوروسکی البته در تضاد با استدلال هایی است که افرادی چون بایندر ارائه داده اند. اختلاف بایندر و گازیوروسکی البته به جدالی بین آن ها نیز انجامید که هرکدام طی مقاله هایی در «Iranian studies» درصدد پاسخ به انتقادهای دیگری برآمدند. گازیوروسکی در گفت وگوی کوتاه خود با «فرهنگ امروز» هم بار دیگر انتقادات خود را به تاریخ نگاری سلطنت طلب ها و به ویژه بایندر در خصوص کودتای ۲۸ مرداد بیان می کند.

    ***

    گزارش رسمی دویست صفحه ای سازمان سیا از کودتای ۱۳۳۲ در ایران که اخیراً به دست نشریۀ «نیویورک تایمز» رسیده است، درک ما را از کودتا افزایش می دهد. این گزارش توسط دونالد ویلبر (دانشمند مشهوری که کتاب های بسیاری در مورد ایران نوشت و به وقایع نگاری حوادث کودتا یا coup d'etat پرداخت که در آن تیمی از افسران سازمان سیا، محمد مصدق، نخست وزیر وقت را سرنگون کردند) به طور اکید برای کارمندان اطلاعات آمریکا نوشته شده بود. ویلبر به صورت پاره وقت برای سازمان سیا کار می کرد و عمیقاً درگیر طرح ریزی کودتا و نظارت بر کمپین تبلیغاتی مستلزم آن شده بود.[۱]

    این گزارش بیشتر داده ها و اطلاعاتی را که تا امروز از کودتا ارائه شده بود، تأیید می کند.[۲] مهم تر از همه، این گزارش به وضوح نشان می دهد که مصدق نه به واسطۀ یک «قیام ملی» براساس ادعای برخی ایرانیان، بلکه در طی یک عملیات برنامه ریزی شده که توسط سازمان سیا به اجرا درآمد، به کمک سازمان اطلاعات سرّی بریتانیا (SIS) سرنگون شد. افسران سازمان های سیا و اطلاعات سری بریتانیا با همراهی هم نقشه ای دقیق برای کودتا (که به عنوان ضمیمۀ B در تاریخچه منتشر شده است) طرح ریزی نمودند و فضل الله زاهدی را به عنوان نامزد جایگزین مصدق انتخاب نمودند. سازمان سیا حدود سه هفته محمدرضاشاه را تحت فشار قرار داد تا از کودتا پشتیبانی کند و زاهدی را به عنوان نخست وزیر بپذیرد. بنا بر آنچه گزارش می گوید، در صورت لزوم، بدون همکاری شاه هم کودتا عملی می شد (ضمیمۀ B ص۱۰). در همان برهۀ زمانی، تیم سازمان سیا، تحت سرپرستی کرمیت روزولت، با استفاده از عاملان ایرانی خود، به علنی ساختن مخالفت شاه با مصدق پرداخت و چنین تصویری را سرهم نمود و این ترس را که حزب کمونیست توده ممکن است قدرت را در دست گیرد، به وجود آورد. چند تظاهراتی که مصدق را در ۲۸ مرداد از صحنۀ سیاسی حذف نمودند، تنها «تا حدودی خودجوش» بودند و در واقع توسط عاملان ایرانی سازمان سیا به منظور ایجاد اغتشاش به وجود آمده و رهبری می شدند (صXii، ۶۶-۶۷). زاهدی در طی کودتا، در پناهگاهی امن توسط سازمان سیا مخفی شده بود و نقشی کوچک در آن داشت.


    افشاگری تازه

    این تاریخچه همچنین شامل شماری از افشاگری های تازه است. سازمان سیا در اوایل ماه آپریل ۱۹۵۳ مبلغی بالغ بر یک میلیون دلار به پایگاهش در تهران اختصاص داده بود تا در «هر راهی که به سقوط مصدق منجر گردد»، استفاده شود (ص۳). از این مبلغ، دست کم شش صد هزار دلار و شاید بیشتر، در ماه های قبل از کودتا به زاهدی داده شد تا «دوستان بیشتری به گرد خود جذب نماید و بر افراد کلیدی تأثیر گذارد» (صB۲، B۱۵). اگرچه این گزارش هرگونه رشوه دهی به افسران نظامی ایرانی را انکار می کند (صE۲۲)، به وضوح مشخص نیست که زاهدی این پول را در چه راه دیگری خرج کرده است. زاهدی تقریباً هیچ سازمانی به نام خود نداشت و هیچ کدام از افسران جوانی که برای کودتا به کار گرفته شده بودند را نمی شناخت و «فاقد انگیزه و انرژی و نقشه های معین و شفاف بود» (ص۷). تأخیر طولانی شاه در تصمیم بر حمایت از کودتا، تا حدی مسبب برملا شدن و لو رفتن توطئه بود که باعث شد تلاش کودتای اولیه به شکست بینجامد؛ گرچه به تیم سازمان سیا وقت بیشتری برای جذب افسران نظامی در اجرای توطئه داد. بنا بر اظهارات یکی از شرکت کنندگان کلیدی، در نهایت این ملکه ثریا بود که شاه را به حمایت از کودتا ترغیب نمود (ص۳۹، D۱۴).

    مهم ترین افشاگری جدید این است که در نقشه ای که برای کودتا کشیده شده بود، تیم سازمان سیا ملزم بود تا پس از رأی اعضای مجلس (که قبلاً توسط تیم سازمان سیا «خریده شده بودند») به سرنگونی مصدق، حمایت شخصیت های روحانی ایرانی برجسته را به منظور ایجاد بحرانی سیاسی، جلب نماید (صB۱۸-B۲۲). این دسیسه هنگامی آشکار شد که مصدق در اواخر ماه ژوئیه، مجلس را تا حدودی به منظور ایجاد مانع در راه فعالیت های اپوزیسیونی این نمایندگان «خودفروخته» تعطیل کرد (ص۳۱). تیم سازمان سیا «رابط هایی ثابت» (صB۲۱) با شخصیت های روحانی داشت که نامشان در دست نیست؛ اگرچه هنگامی که کودتا به اجرا درآمد، این شخصیت های روحانی «تن به اجرای تعهداتی که از آنان خواسته شده بود، ندادند» (ص۹۱). بنابراین این بخش از نقشه هیچ گاه عملی نشد. از قضا، برخی از فعالیت های سیاسی پنهان که سازمان سیا قبل و در طول کودتا در جهت تخریب مصدق از آن سود جست، که شامل عملیات «سیاه» توسط آژان های پرووکاتور (agents provocateur) می شد، منجر به روی گردانی روحانیون از مصدق شد. این عملیات شامل تبلیغات برنامه ریزی شده ای می شد تا مصدق را به عنوان فردی «ضدمذهبی» نشان دهد که تظاهر می کرد از خاندانی روحانی برخاسته است (ص۳۷، A۷، B۲۳-B۲۴).


    پرونده های نابودشدۀ سازمان سیا

    دو موضوع مهم در گزارش سیا مبهم باقی مانده است. اول اینکه این گزارش توضیح نمی دهد که چگونه توطئۀ اصلی برملا شد، درصورتی که می گوید که برملا شدن آن، در نتیجۀ «بی احتیاطی یکی از افسران ارتش ایران که در توطئه شرکت داشت»، رخ داد و دربارۀ اینکه حزب توده در همان ابتدا به توطئه پی برده بود (ص۳۹ و ۴۷)، هیچ توضیح اضافۀ دیگری داده نمی شود. دوم اینکه این گزارش توضیح نمی دهد چگونه چند تظاهرات «تا حدودی خودجوش» که در ۲۸ مرداد مصدق را از صحنۀ سیاسی حذف نمود، سازمان دهی شد؛ چراکه می گوید: «امکانات پایگاه های سیاسی نیز به آغاز این تظاهرات کمک کرد» (صxii). گزارش های دیگر این چند تظاهرات را دست کم تا حدودی زیر نظارت و سازمان دهی تیم سازمان سیا دانسته اند؛ شاید تحت هدایت شخصیت های روحانی همچون آیت الله کاشانی و بهبهانی.[۳] یک شاهد عینی می گوید که مبالغ هنگفتی از پول های آمریکاییان برای سازمان دهی این جماعت خرج می شد که باعث شد نرخ تبدیل ارز از ۱۲۸ ریال در هر دلار، به کمتر از ۸۰ ریال سقوط کند.[۴] از آنجایی که سازمان سیا تقریباً تمام پرونده هایش در مورد کودتا را نابود ساخته است[۵] و بیشتر شرکت کنندگان در توطئه از دنیا رفته اند، این موضوعات ممکن است دیگر هیچ گاه روشن نشوند.

    در پایان، این گزارش، دریافتی را رهنمون می شود که انگیزه های دولت ایالات متحده را برای برپایی کودتا مشخص می سازد. این گزارش به وضوح می گوید که کودتا به این دلیل عملی شد که مقامات رسمی ایالات متحده به این نتیجه رسیدند که «ایران در خطری جدی سقوط در پسِ پردۀ آهنین قرار دارد» (صIii). دیدگاه هایی مشابه در ارزیابی گزارش ادارۀ اطلاعات ملی آمریکا در مورد ایران بیان شدند که توسط سازمان سیا در ژانویۀ ۱۹۵۳ تهیه شده بودند. این دیدگاه ها می گویند که «چنانچه گرایش های حاضر در ایران آزادانه و بدون ممانعت تا پایان سال ۱۹۵۳ و آن سوتر ادامه یابند، موج تنش های داخلی و سیر قهقهرایی انحطاط (اقتصادی)... احتمالاً منجر به فروپاشی اقتدار دولتی می شود و راهی را برای دست کم قبول تدریجی تسلط (حزب توده) باز می کند.»[۶] این گزارش تأیید می کند که «مسئلۀ نفت» صرفاً یک تمهید «ثانوی» بود (صA۲). از آن گذشته، مقامات رسمی ایالات متحده می دانستند که مصدق «حامیان سرشناس و قدرتمندی» دارد و ارتش ایران «قویاً توسط افسران طرفدار مصدق رهبری می شد» (صB۲۷, D۱). این متن ها نشان می دهد که تصمیم ایالات متحده برای به راه انداختن کودتا، بیشتر به واسطۀ ملاحظات ژئواستراتژیک در رابطه با جنگ سرد تعیین شده تا بررسی ها اقتصادی که توسط دانشمندان زیادی بیان شده بود. این تصمیم با آگاهی کامل به این موضوع که کودتا یک دولت مورد حمایت مردم را به زیر خواهد کشاند، گرفته شد.


    یادداشت نویسنده: نشریۀ «نیویورک تایمز» این گزارش را به آدرس اینترنتی http://www.ny times.co m/library/world/mideast/۰۴۱۶۰۰iran-cia-index.html منتشر کرده است. اگرچه نام بیشتر شرکت کنندگان ایرانی در کودتا را حذف کرده است، وب سایت دیگری توانست بیشتر آن نام ها را به جز نام های روحانیونی که با سازمان سیا در ارتباط بودند، به دست آورد و در این آدرس منتشر کند: http://www.cryptome.org/cia-iran-all.htm

    عنوان اصلی مقاله: * The CIA Looks Back at the ۱۹۵۳ Coup in Iran, Mark J. Gasiorowski, Middle East Report, No. ۲۱۶ (Autumn, ۲۰۰۰), pp. ۴-۵

    پی نوشت ها:


    [۱]. ن.ک.به: Donald N. Wilber, Adventures in the Middle East (Princeton, NJ: Darwin Press, ۱۹۸۶).

    [۲]. مهم ترین گزارش ها و تاریخ نگاری هایی که پیش از این منتشر شده اند، عبارت اند از: Kermit Roosevelt, Countercoup (New York: McGraw-Hill, ۱۹۷۹); C. M. Woodhouse, Something Ventured (London: Granada, ۱۹۸۲), chs. ۸-۹; and Mark J. Gasiorowski, "The ۱۹۵۳ Coup d'Etat in Iran," International Journal of Middle East Studies ۱۹/۳ (August ۱۹۸۷).

    [۳]. Gasiorowski, p. ۲۷۴; Richard W. Cottam, Nationalism in Iran (Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press, ۱۹۶۴), p. ۲۲۶. A former CIA officer who read the CIA history and perhaps other CIA documents on the coup has recently claimed that Kashani and Behbehani "made the coup a reality" but acted without US help. See Reuel Marc Gerecht, "Blundering Through History With the CIA," The New York Times, April ۲۳, ۲۰۰۰, p. ۱۱.

    [۴]. Kennett Love, "The American Role in the Pahlavi Restoration On ۱۹ August ۱۹۵۳" (unpublished paper in the Allen Dulles Papers, Princeton University Library, ۱۹۶۰), pp. ۴۰-۴۱.

    [۵]. New York Times, May ۲۹, ۱۹۹۷, p. ۱۹.

    [۶]. Central Intelligence Agency, Probable Developments in Iran Through ۱۹۵۳, NIE-۷۵/۱ (unpublished paper in the President's Secretary's Files, Harry S. Truman Library, Independence, MO), p. ۱.

    منبع: شماره هفتم نشریه فرهنگ امروز



    مقاله
    شماره مطلب: 4503
    دفعات دیده شده: 57 | آخرین مشاهده: 18 ساعت پیش