فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
گزارش نخستین همایش تاریخ، پژوهش و نقد متون نسخه چاپی RSS
  • گزارش نخستین همایش تاریخ، پژوهش و نقد متون گزارش نخستین همایش تاریخ، پژوهش و نقد متون
    دوشنبه 9 اسفند 1395 ساعت 10:38

    خستین همایش تاریخ، پژوهش و نقد متون توسط شورای بررسی متون و آثار کتب علوم انسانی و پژوهشکده تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با مشارکت انجمن ایرانی تاریخ در تاریخ 5 اسفند 1395 در سالن حکمت پژوهشگاه علوم انسانی با استقبال مشتاقانه استادان، دانشجویان، معلمان و علاقه مندان تاریخ برگزار شد. در این همایش پیشکسوتانی چون دکتر رضا شعبانی، دکتر الهیار خلعتبری، دکتر محمدتقی امامی خویی، دکتر علاءالدین آذری، دکتر جمشید آزادگان و نیز استادان دانشگاه های مختلف از جمله دکتر عطاالله حسنی، دکتر حضرتی، دکتر جان الله کریمی مطهر، دکتر شهرام یوسفی فر، دکتر طالعی، دکتر یلفانی و ... در فضایی صمیمی و پرشور و در برخی موارد چالشی برگزار شد.

    به نام خداوند جان و خرد

    گزارش نخستین همایش تاریخ، پژوهش و نقد متون

    نخستین همایش تاریخ، پژوهش و نقد متون توسط شورای بررسی متون و آثار کتب علوم انسانی و پژوهشکده تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با مشارکت انجمن ایرانی تاریخ در تاریخ 5 اسفند 1395 در سالن حکمت پژوهشگاه علوم انسانی با استقبال مشتاقانه استادان، دانشجویان، معلمان و علاقه مندان تاریخ برگزار شد. در این همایش پیشکسوتانی چون دکتر رضا شعبانی، دکتر الهیار خلعتبری، دکتر محمدتقی امامی خویی، دکتر علاءالدین آذری، دکتر جمشید آزادگان و نیز استادان دانشگاه های مختلف از جمله دکتر عطاالله حسنی، دکتر حضرتی، دکتر جان الله کریمی مطهر، دکتر شهرام یوسفی فر، دکتر طالعی، دکتر یلفانی و ... در فضایی صمیمی و پرشور و در برخی موارد چالشی برگزار شد.

    پس از تلاوت آیات کلام الله مجید و سرود ملی جمهوری اسلامی ایران، نخست دبیر علمی همایش دکتر علیرضا ملایی توانی به عنوان خوش آمد گویی به میهمانان و بیان اهداف و ضرورت تشکیل این همایش پرداختند: ایشان با اشاره به تولید متون و کتاب های گوناگون در داخل و خارج کشور و استفاده ای که همه اهل تاریخ از این کتاب ها می کنند اشاره کردند؛ اما در کنار ارج نهادن بر این تحقیقات بر یک نکته مغفول یا کمتر پرداخته شده انگشت گذاشتند که جای خالی نقد و نقادی آثار تاریخی است. به گفته ایشان نقد شاید گزنده و تلخ باشد، اما برای استمرار حیات علمی گریزی از جا افتادن سنت نقد و نقادی نیست. ایشان همگان را به رویکردی انتقادی تشویق کردند و به این نکته اشاره کردند که در این همایش برای جدی تر بودن کار، به کتب مطرح در حوزه دانشگاهی پرداخته خواهد شد. در ادامه ایشان به سؤالات اساسی پرداختند مانند اینکه تاکنون در تدوین متون چه مسیری پیموده ایم؟ آیا توانسته ایم افق های جدیدی بر روی تحقیقات جدیدتر بازکنیم؟ و این که نیاز به فراتر رفتن از گذشته وجود دارد و آیا برای این گذار تدارکات لازم اندیشیده شده است؟ به باور ایشان ریشه گرفتن رویکرد انتقادی دریافتن پاسخ این پرسش های اساسی لازم و ضروری است. ایشان در پایان مباحث خود بر لزوم ایجاد فرصت های برابر و فضایی رقابت پذیر برای همه پژوهشگران برای پاگیری رویکرد نقادانه تأکید کردند و نقد را لازمه پویایی تفکر و تحمل همدیگر دانستند. همچنین تاریخ را علمی انتقادی و در خدمت روشنگری و نه صرفاً امری بوروکراتیک دانستند که وظیفه بازاندیشی تجربه زیسته و تعمق در عقب ماندگی ها را بر اساس رویکردی انتقادی بر عهده دارد. در واقع هدف اساسی این همایش درواقع وارد شدن به همین حیطه های نو و گشودن افق های تازه برای گذار از وضعیت کنونی است. درنهایت ایشان از همه مسئولان و اساتید و دانشجویان حاضر در همایش تقدیر و قدردانی کردند.

    پنل اول همایش: (مباحث نظری و بنیادین)

    هیئت رئیسه: دکتر الهیار خلعتبری- دکتر علاءالدین آذری- دکتر ذکر الله محمدی- دکتر شیخ نوری

    در ابتدای این پنل دکتر خلعتبری با زنده کردن یاد دکتر باستانی پاریزی به چیزی تأکید کردند که آن مرحوم بر آن تأکید داشت و آن سنت خود مشت مالی مورخ و تاریخ پژوه است. این حرف درواقع تأکید بر همان سنت نقادی و خود انتقادی بود که با این تعبیر بیان می کردند. دکتر خلعتبری سپس بر نقش استاد و دانشجو در پاگیری نقادی تأکید کردند و وظیفه استاد را ابتدا خود مشت مالی و سپس مشت مال دانشجو به ویژه دانشجوی ارشد و دکتری دانستند. ایشان به خطرات فضای مجازی و اینترنت برای سهل الوصول کردن اطلاعات و اینکه این فضا به هیچ وجه نمی تواند جایگزین کتاب و منابع اصلی شود و بر لزوم جذب نیروهای علاقه مند و دغدغه مندتر در فضاهای دانشگاهی تأکید کردند. سپس با دعوت ایشان سخنرانان پنل برای ارائه کار و شروع برنامه دعوت شدند

    دکتر یعقوب خزایی (استادیار دانشگاه بین المللی قزوین): نخستین سخنران پنل اول همایش با عنوان نقد سه اثر روش تحقیق در ایران بودند که به آثار سه مولف روش تحقیق، علیرضا ملایی توانی، حسن حضرتی و قائم مقامی پرداختند. به باور ایشان هر سه اثری که ایشان با درجات مختلف در یک قالب قرار می دهد پوزیتویستی هستند و از این سنت و مشکلات این رویکرد رنج می برند. ایشان سپس به تبعات این سنت بر اهل تاریخ پرداختند و غلبه روش شناسی علوم طبیعی بر علوم انسانی را مؤلفه اساسی این رویکرد مطرح کردند. در نظر ایشان این رویکرد در تاریخ به سمت فکت محوری می رود و به نوعی آفت است. به باور او تاریخ همان قدر که از فکت کمک می گیرد از چیزی که دیلتای همدلی و یا هابرماس کنش ارتباطی می نامد نیز یاری می گیرد و به جای اصل تجاهل باید با این نگاه همدلانه به تاریخ نظر کرد. درنهایت به باور ایشان ریشه گرفتن سنت نقد- کاربست نظریه در تاریخ و به رسمیت شناختن سوژگی (مورخ) ما را به سمت نوعی دریافت متفکرانه تر و عالمانه تر از تاریخ رهنمون می کند.

    دکتر امیر حسین حاتمی؛ استادیار دانشگاه بین المللی قزوین، سخنران بعدی بودند که موضوع خود را در باب نقد پژوهش های هرمنوتیکی پست مدرنیستی ایراد کردند. ایشان رویکرد هرمنوتیکی و پست مدرن را بلای جان تاریخ دانستند. به باور ایشان آنچه هیدن وایت و انکر اسمیت در چرخش زبانی مطرح می کنند و یا تأکید بر بلاغت و نزدیک شدن تاریخ به ادبیات و فاصله گرفتن تاریخ از تبیین علی پس از سال 1970 در غرب رواج یافت و این برداشت در قالب ترجمه و تألیف افرادی مانند جنکینز، پل ریکور و بابک احمدی جای پای خود در ایران را نیز باز کرد. باورهایی مانند ساخته شدن تاریخ توسط مورخ، متفاوت بودن گذشته و تاریخ، اصل یک گذشته تاریخ های بسیار، عدم وجود و واقعیت جهان شمول، کاملاً تأویلی بودن تاریخ، فروریختن مرزهای تاریخ و داستان، باورهایی بود که زیر پای همه بنیادها را خالی کرد و شکاکیت و نسبیت را به ارمغان آورد؛ اما به باور ایشان این اندیشه دچار تناقض است. یکی از این تناقضات اساسی به باور ایشان تبدیل شدن خود تاریخ باوری یا نسبیت گرایی به یک فرا روایت است؛ یعنی درحالی که پست مدرنیسم منکر هر فراروایتی است برداشت خودش تبدیل به نوعی فرا روایت می شود.

    دکتر ابوالفضل رضوی، دانشیار دانشگاه خوارزمی با عنوان «جایگاه مسئله در پژوهش های تاریخی» سومین سخنران پنل نخست بودند. ایشان در ابتدا با گلایه ای بحث خود را شروع کردند. سخن دکتر زیباکلام در عدم امکان عبرت آموزی از تاریخ را مثال آوردند و به عدم واکنش اهل تاریخ در دفاع از این رشته ایراد وارد دانستند. کارآمدی دانش تاریخ را بدون نقادی امکان ناپذیر دانستند. به باور ایشان ما تاکنون در مورد روش پژوهش طرح بحث کرده ایم، اما اینکه در پایان نامه و کتاب چگونه عملیاتی شود بحث نکرده ایم. چگونه به محقق مسئله نوشتن بیاموزیم سؤالی اساسی است. ایشان سپس بین تاریخ شناس که در فضای گفتمانی زمان حال و مورخ که در فضای گفتمانی زمان گذشته فعالیت می کنند تفاوت قائل شد. به باور ایشان مسئله دغدغه اساسی مورخ است که از دل موضوع بیرون میاید و دو وجه چگونگی و چرایی در آن مطرح است و اینکه این دو وجه را چگونه بتوانیم به هم ربط دهیم. وجه چرایی به باور ایشان وجه متمایز اصلی است. درنهایت ایشان گذشته (پوزیتویستها) را ناتوان از پرداختن و طرح مسئله دانستند. تاریخ نگار مسئله محور به باور ایشان از امروز به گذشته می نگرد و کارآمدی تاریخ نیز در همین نکته است.

    دکتر قباد منصور بخت؛ دانشیار دانشگاه شهید بهشتی، آخرین  سخنران این پنل بودند که عنوان سخنرانی اشان «بحران ماهیتی و مفهومی در تاریخ پژوهی جدید» بود. به باور ایشان تاریخ معاصر ایران تاریخ بحران است و بحران تاریخ پژوهی ایران یک شق این بحران است. این بحران نتیجه برخورد با غرب و شکست و مغلوب شدن در برابر تمدن جدید است. ما به نوعی در حل این مسئله ناتوانیم. هم در عرصه تاریخ و هم در کل علوم انسانی به صورت عام. به باور ایشان این برخورد سبب بریده شدن ما از سنت های قدیمی و آشنایی معیوب با دنیای جدید است که توان فهم آن را نداریم. این به یک توهم انجامیده است و آن توهم فهم تاریخ های قدیم در میان مورخان جدید و رد و تکذیب آن است، بدون فهم بنیادهای آن نوع تاریخ نگاری (مثال فریدون آدمیت). در کل در نظر ایشان دچار بحران درک شده ایم، زیرا تاریخ نگاری جدید اروپایی خود امری تاریخی است درحالی که ما درکی انتزاعی از آن داریم. به باور ایشان نتیجه گسست از گذشته و فهم انتزاعی سنت تاریخ نگاری غربی سبب ادامه مواجهه معیوب ما شده است و ما را با بحران ماهیت تاریخ، بحران مفهوم تاریخ، بحران نسبت ما با تاریخ و کارکرد تاریخ، مواجه ساخته است.

    موضوع سخنرانی دکتر مجتبی خلیفه، استادیار دانشگاه بیرجند «آسیب شناسی پژوهش های جمعی در ایران» بود که به دلیل ضیق وقت از پنل نخست به ابتدای پنل دوم منتقل شد. ایشان با این سؤال بحث خود را آغاز کردند که چرا مطالعات جمعی در ایران کمتر مورد توجه بوده است. سپس به سابقه یک صد ساله آکادمی تاریخ در ایران اشاره کردند و افزودند که با توجه به نیازهای دوران گذشته کتاب هایی در این رشته تألیف شده ولی این نیازها به روز نشده و همان دید گذشته تداوم داشته است. ایشان سپس به آسیب شناسی مطالعات جمعی در ایران پرداختند و یکی از دلایل این ضعف را آموزش محور بودن این رشته در دانشگاه دانستند که با مرور زمان این روند تشدید شده است. جدی نگرفتن تخصص گرایی را نیز از عوامل عدم اقبال به کارهای گروهی دانستند. ایشان سپس توجیهات خود را برای دفاع از مطالعات گروهی عنوان کردند. به نظر او متخصص فقط می تواند در حوزه مطالعه خود بنویسد و جنس منابع هر تخصص متفاوت است و همچنین نیازهای انسان امروز متنوع تر و متفاوت تر از دوره گذشته است و کارهای جمعی می تواند این نیازهای جدید را پوشش دهد.

    پنل دوم همایش: (نقد پژوهش های تاریخ اسلام)

    هیئت رئیسه: دکتر حسن حضرتی، دکتر عزیز طالعی، دکتر سپهری، دکتر یلفانی

    پس از سخنرانی دکتر خلیفه از پنل قبلی، دکتر سید محمدرحیم ربانی زاده استادیار پژوهشگاه علوم انسانی با موضوع خوانش انتقادی متون درسی تاریخ اسلام نخستین سخنران موضوعی این پنل بودند. ایشان در ابتدا با اشاره به دو واحد درس عمومی تاریخ اسلام برای همه دانشجویان نقد خود را متوجه کتاب های مربوط به این درس دانستند و چهارکتاب تاریخ اسلام، زرگری نژاد- شهیدی-فیاض و نصیری را موضوع بحث و نقد خود دانستند. به باور ایشان نویسندگان این کتاب ها هرچند رسالت دینی نیز احساس می کردند، اما بیشتر با سفارش شورای عالی انقلاب فرهنگی و به عنوان پروژه سفارشی این کارها را انجام داده اند. به نظر ایشان مهم ترین نقدهایی که به همه این کتاب ها واردند عبارت اند از: به حاشیه بردن ایران و روم و عصر جاهلیت و درواقع نگاه به تاریخ اسلام به عنوان یک مؤمن و نه یک مورخ. درحالی که ما درواقع امر با نقش پررنگ این حکومت ها و دوره ها در تاریخ اسلام سروکار داریم. حکومت بنی امیه وامدار روم و بنی عباس وامدار ایران باستان اند. ایراد دیگر ایشان این بود که به غیراز کتاب زرگری نژاد بقیه کتاب ها درزمینه استناد ضعیف هستند. هر چهارکتاب نوعی نگاه قدسی به تاریخ اسلام دارند و بسیاری از موارد را که به راحتی می توان از زاویه دید زمینی و این جهانی تبیین کرد به امداد غیبی منتسب می کنند. همچنین وحی را وارد کتب می کنند و وجود این دیدگاه که خدا در یکجا به کمک مسلمانان می اید و در جای دیگر بی طرف است مشکل اساسی در فهم تاریخ برای دانشجوی غیرمتخصص به وجود می اورد. به صورت کلی ایشان عدم توجه به نیاز مخاطب و سفارشی بودن و دنبال توجیه بودن این کتاب ها (مثلاً توجیه فتوحات) را نکات ضعف و قابل نقد این کتاب ها می دانند.

     

    دومین سخنران پنل دوم دکتر حجت الله جودکی با موضوع «ترجمه نقادانه تراث»؛ سخنان خود را این گونه آغاز کردند که بیشتر تراث پس از زبان فارسی، عربی هستند و درنتیجه نیاز به ترجمه آن ها نیازی واقعی است. بخشی از این آثار ترجمه و بخشی دیگر هنوز ترجمه نشده و نیاز به ترجمه دارند؛ اما حتی آن کتاب هایی نیز که ترجمه شده اند نقادانه ترجمه نشده اند و درنتیجه نیاز به بررسی نقادانه دارند. به گفته ایشان بسیاری از اصطلاحات فهم یا درست تعریف نشده اند. تفاوت لهجه ها و یا اسامی و لغات در نظر گرفته نشده است. بی دقتی ها یا کمبود وقت در بسیاری موارد باعث نوعی برداشت کج از این آثار در ترجمه ها شده است، به نوعی که در مواردی قصد نویسنده در اثر ترجمه شده را غیرقابل فهم کرده است.

    دکتر روح الله بهرامی؛ دانشیار دانشگاه رازی کرمانشاه سخنران بعدی این پنل با موضوع «ظهور نقد تاریخی در تاریخ نگاری های اسلامی» بودند که ابتدا اشاره کردند که موضوعشان ممکن است کج تابی مفهومی داشته باشد به این معنا که نقد تاریخی در دامن عصر جدید و پارادایم علم جدید قابل طرح است و با این رویکرد ظهور نقد تاریخی در تاریخ نگاری اسلامی نمی تواند در چارچوب قرار گیرد، چون مقوله ای پیش از عصر جدید است؛ اما اگر نقد را به معنی اندیشیدن و تجدید نر قلمداد کرد می توان این موضوع را در سنت تاریخ نگاری اسلامی نیز وارد کرد. به باور ایشان نقد کمتر بر ویرانی ها نظر دارد، بلکه به طرح برداشت های جدید منجر می شود و دامنه دانش تاریخ را گسترش داده و به راه های جدیدتری می برد. نقد به زایایی منتهی می شود. به باور ایشان پیدایش نقد در متون تاریخ اسلام، بدون توجه به پیشینه این افراد زایل است. ارزش مفهوم زمان به عنوان معیار نقد و همچنین متن مقدس قران و لزوم تاریخ گذاری سوره ها و آیه ها و متن حدی و لزوم تاریخ گذاری آن از عوامل شکل دهنده تاریخ نگاری و هور رویکرد انتقادی و خود انتقادی در بین مسلمانان بود.

    پنل سوم همایش: (نقد پژوهش های تاریخ اسلام)

    هیئت رئیسه: دکتر رضا شعبانی، دکتر آزادگان، دکتر آذری، آقای کیانفر

    نخستین سخنران این جلسه دکتر محمدتقی ایمان پور از دانشگاه فردوسی مشهد با عنوان «نقد مطالعات تاریخ هخامنشیان» بودند که ابتدا به بازشناسی ایران قبل از ساسانیان توسط اروپاییان اشاره کردند و گفتند تا قبل از صفویان و آمدن رفته رفته اروپاییان به ایران درک مشخصی از دوره ماقبل ساسانی وجود نداشت. اروپاییان بر اساس منابع یونانی و رومی از تاریخ ایران اطلاعاتی داشتند و به دنبال اثبات این اطلاعات درواقعیت و پیدا کردن مثلاً پرسپولیس و غیره بودند. سپس با کشفیات باستانی و تألیف نخستین تاریخ جدید ایران توسط سر جان ملکم سروسامانی به مطالعات تاریخ ایران باستان داده شد. مطالعه خطوط میخی و نوشته های میان رودان این درک را گسترش داد. از دوره قاجار به بعد خود ایرانیان نیز وارد عرصه شناخت دوره باستان شدند و افرادی مانند مرحوم پیرنیا کتاب های جدید و مستندی از این دوره ها تألیف کردند. این روند با به قدرت رسیدن رضاشاه و گرایش های ملی گرایانه و باستان گرایانه حکومت پهلوی به اوج خود رسید. دکتر ایمان پور ملی گرایانه دیدن و همچنین تکیه بیش ازحد به منابع یونانی و رومی را نقاط ضعف این تاریخ نگاری ها دانستند. این روند در دوره محمد رضاشاه نیز تداوم داشت و به نوعی دهه 50 خورشیدی را باید بهشت باستان شناسان در ایران دانست. در جشن های 2500 ساله توجه به تاریخ هخامنشی به اوج خود می رسد. این روند درنتیجه انقلاب ایران در داخل متوقف می شود اما در خارج به حیات خود ادامه می دهد. از این مرحله به بعد با کشفیات و پیدا شدن داده های جدید و الواح میان رودان و الواح تخت جمشید نوع نگاه یونان نگرانه تا حدودی تعدیل می شود و با ورود نسل های جدید پژوهشگران نوعی تعادل منبعی ایجاد می شود. ایشان درنهایت بحث های نقد و رد تاریخ باستان را نوعی واکنش به آن دیدگاه ملی گرایانه پیشین دانستند.

    دکتر فرشید نادری اسشادیار دانشگاه شهید چمران اهواز سخنران دیگر این جلسه با موضوع «نقد نظرات یوزف ولسکی درباره اشکانیان» ابتدا با ارج گذاشتن بر مقام یوزف ولسکی در پژوهش های اشکانی شناسی بر 70 سال فعالیت این استاد درباره اشکانیان اشاره کردند. به باور ایشان ولسکی نخستین کسی بود که سعی کرد در مطالعات تاریخ اشکانی صرفاً محدود به منابع رومی نباشد و به منابع ایرانی نیز بها دهد. ایشان این فرضیه را که سلوکیان در شرق ساکت بودند زیر سؤال برد و نشان داد برای سلوکیان مرزهای شرقی اهمیت داشته است و از آن احساس خطر می کردند. همچنین ولسکی فرضیه بیابان گردی و صحراگردی کامل اشکانیان را با تکیه بر منابع تا حدودی تعدیل کرد. مسئله فیل هلن و یونان دوست بودن اشکانیان مسئله دیگری بود که به باور ولسکی باید درزمینه و بستر خود بررسی می شد و به معنی مقهور بودن اشکانیان نبود. همچنین او مسئله انقطاع تاریخی و عدم ایران گرایی اشکانیان را با نشان دادن وامداری ساسانیان به اشکانیان زیر سؤال برد؛ اما در کنار همه این نکات مثبت به باور نادری، ولسکی اشتباهات بزرگی هم داشته است. زبان آرامی را زبان رسمی اشکانیان دانستن یکی از همین اشتباهات است که با نگاه به منابع موجود بلند پروازانه به نظر می رسد. استناد ایشان به سفال نوشته هایی از نسا را می توان با نوشته ها و اسناد زیادی که به زبان یونانی از آن دوره برجای مانده به نوعی مردود دانست.

    دکتر شهرام جلیلیان دیگر استادیار دانشگاه شهید چمران اهواز با موضوع «نقد تاریخ پژوهی تورج دریایی» ابتدا از اختصاص پنلی جداگانه برای تاریخ ایران باستان تشکر کردند و سپس وارد بحث اصلی شدند. به باور ایشان تورج دریایی یکی از بهترین پژوهشگران حال حاضر در تاریخ ساسانیان است. به گفته ایشان ما درباره ساسانیان به فقر پژوهش های جدی مواجهیم و در غرب نیز به ساسانیان کمتر پرداخته شده است. دریایی به باور ایشان کسی است که دوباره تاریخ ساسانیان را وارد مباحث جدی کرده است؛ اما در کنار همه این ویژگی های خوب نقدهای جدی بر کار او وارد است. به عنوان مثال او در مطالعات خود از منابع فارسی و عربی پس از انقراض ساسانیان استفاده نکرده است و دلیل آن را متأخر بودن این منابع می داند، اما در همان حال از کتاب موسی خورنی که آن هم متأخر است به وفور استفاده می کند. ایشان به شدت وابسته به منابع یونانی و رومی است و درنتیجه به نوعی نگاه یک جانبه نگرانه ای به بحث ها دارد. تاریخ سیاسی در نوشته های دریایی بسیار ناامیدکننده و ضعیف است. ایشان پایبندی عجیبی به دیدگاه ها و نتیجه گیری های غربی درباره ساسانیان دارند و حتی از منابع اصیل مسیحی نیز درصورتی که چیزی خلاف دیدگاهشان را گفته باشند استفاده نمی کنند. افت دیگر دیدگاه ایشان به نظر جلیلیان، سیاسی شدن سخنرانی های ایشان و برداشت های مرکز گریزانه می تواند باشد

    اسماعیل سنگاری از دانشگاه اصفهان با موضوع «ترجمه آثار مورخان یونانی به زبان فارسی» ابتدا سؤالی مطرح کردند که آثار ترجمه شده تا چه میزان قابل استناد هستند و چه رویکردی دارند؟ ایشان سپس به کمبود ترجمه ها و همچنین اشتباهات بزرگ در این ترجمه ها اشاره کردند و عدم وجود یک متولی مشخص را دلیل این اغتشاش و بی نظمی دانستند. به باور ایشان کتاب های اصلی تاریخی نه از زبان یونانی که باید از زبان فرانسه و انگلیسی به فارسی برگردانده شود؛ زیرا برخورد انتقادی و موشکافی که مترجمان آن آثار در ترجمه اصلی این کتاب ها به کاربرده اند می تواند ما را به درک عمیق تری درباره این منابع برساند. ایشان یافتن یک متولی برای ترجمه نظام مند و پایان بی اعتنایی به غرب شناسی را کلید فهمی تازه دانستند.

    پنل چهارم همایش (نقد متون پژوهشی ایران اسلامی)

    هیئت رئیسه: دکتر عطاالله حسنی، دکتر محمدتقی امامی خویی، دکتر هوشنگ خسرو بیگی، دکتر طوبی فاضلی پور

    سخنران نخست پنل آخر دکتر فیاض انوش از دانشگاه اصفهان با «نقد تاریخ پژوهی بئاتریس منز» این گونه آغاز کردند که با فهم تاریخ نگری یک پژوهشگر می توان نوع تاریخ نگاری او را بهتر شناخت و بهتر می توان آن را نقد کرد و این موضوع در رابطه با بررسی آثار منز نیز صادق است. به عبارت دیگر ایشان تزی ارائه دادند با این عنوان که تا نویسنده را نشناسیم نمی توانیم رویکرد مؤلف را بشناسیم و پردازش کار پژوهشگر ناممکن می شود. ایشان سپس با این رویکرد به سراغ منز رفتند و مؤلفه ها و دغدغه اصلی او را از مطالعه تاریخ ایران، شناخت کل آسیای میانه دانستند که توجه به ایران را باید در دل آن علاقه کلی فهم کرد. به نوعی منز به دنبال پیاده کردن طرح های خود بر روی تاریخ ایران است. زاویه دید او بیشتر از منظر قدرت و علوم سیاسی است. دکتر انوش سپس به نوعی دغدغه های یک مؤلف را به نیازهای علمی یک گروه وابسته دانستند و این سؤال را مطرح کردند که نیازهای عملی و واقعی منز در نگاه به تاریخ و سیاست ایران واقعاً چه بوده است؟ فهم این پرسش و پاسخ آن راهی است که می تواند در درک بهتر و زمینه مندتر نوشته های ایشان در باب تاریخ ما را یاری رساند.

    دکتر اسماعیل حسن زاده دانشیار دانشگاه الزهرا سخنرانی خود را با «نقد رویکردهای پژوهشگران تاریخ ترکمانان در ایران»  با تقسیم بندی پژوهش های در باب ترکمانان در سطح جهانی را به سه دسته آغاز کردند: 1- پژوهش های غربی؛ 2- پژوهش های ترکی؛ 3- پژوهش های ایرانی. به نظر ایشان پژوهش های غربی بیشتر معطوف به تاریخ سیاسی است. ایشان برای مثال آثار والتر هینتس را تحت تأثیر فضای ملی گرایانه حاکم بر آلمان و ترکیه و برای تقویت ملی گرایی در ایران دانستند. نکته ضعف این نوشته ها به نظر ایشان تکیه زیاد بر اسناد و غافل شدن از منابع است. بقیه آثار غربیان مانند هربرت بوسه و وودز و جان رودز نیز در این قالب می گنجد با این تفاوت که در اثر رودز به روابط عشیره ای و خویشاوندی ترکمانان پرداخته شده است. در ترکمان پژوهی ترک ها، اوزون چارشلی نقطه عطف و نقطه اتکاست او تاریخ ترکمانان را ذیل تاریخ عثمانی بررسی می کند و این نیز به نوعی بازتاب نگاه ملی گرایانه به تاریخ است. پس از چارشلی به نوعی هم بقیه ترکان و هم ایرانیانی که به تاریخ ترکمانان پرداختند چیز تازه ای ارائه نداده اند و در بهترین حالت به شرح و بست بیشتر نظریات او پرداختند. دکتر حسن زاده آفت دیگر ترکمان پژوهی در ایران را عدم خوانش آثار گذشتگان و ناشناخته ماندن آثار پژوهشگران قبلی برای پژوهشگران بعدی دانستند که این باعث تکرار دوباره و رفتن مسیرهایی می شود که نه یک بار، بلکه بارها رفته شده اند. به نظر ایشان بامطالعه انتقادی و نگاه به مطالعات پیشینی می توان گام را از این چیزی که اکنون است در این زمینه فراتر گذاشت.

     

    دکتر علی سالاری شادی از دانشگاه ارومیه، «نقد رویکردهای راجر سیوری در تاریخ صفویان» را دستمایه سخنان خود قرار دادند و  ابتدا به تأثیر کتاب سیوری در تاریخ پژوهی دوره صفوی اشاره کردند و سپس اضافه کردند این کتاب برای نزدیک به 30 سال اصلی ترین کتاب در حوزه آکادمیک و آموزشی رشته تاریخ است. به نوعی سیوری برای اکثر دانشجویان تاریخ حکم سند را پیداکرده است. ایشان سپس این سؤال اساسی را مطرح کردند که این اثر واقعاً تا چه اندازه واقعی و حقیقی است و چه مبنایی برای کار خود داشته است و از چه منابع و کتاب هایی برای کار خود بهره گرفته است. ایشان در پاسخ منتقدانه خود به کار راجر سیوری، عالم آرای عباسی را منبع اصلی و حتی می توان گفت یگانه منبع سیوری برای شناخت صفویان دانستند. به باور ایشان کتاب سیوری خلاصه شده کتاب اسکندر بیک است و تا جایی حرف برای گفتن دارد که اسکند بیک حرف برای گفتن دارد. برای دوره بعد از عباس که پس از مرگ اسکندر بیک است و کتاب او در این مورد ساکت است، سیوری نیز آن دوره را بسیار فشرده و کوتاه خلاصه می کند چون به قول معروف کفگیرش به ته دیگ می خورد. ایشان سپس به تاریخ نادانی اسکندر بیک اشاره کردند که خود نیز به آن معترف است و با نقل قولی از یک سفرنامه نویس اسکندر بیک را دلقک شاه عباس دانستند و اضافه کردند با این اوصاف آیا تاریخ صفویان راجر سیوری واقعاً می تواند درک عمیق و واقعی از دوره صفوی به ما بدهد. به باور ایشان خود اسکندر بیک توان این کار را ندارد و سیوری نیز که این کتاب را خلاصه برداری کرده، به طریق اولی ناتوان از شناخت دوره صفویان است.

    دکتر بهزاد کریمی؛ استادیار جوان دانشگاه میبد یزد از «نقد دستور کارهای ایدئولوژیک در مطالعات صفوی» گفتند. به باور ایشان هرچند که در دوره قبل از انقلاب نیز بزرگانی مانند احمد کسروی و علی شریعتی در باب صفویان به نظریه پردازی و مطالعه دست زدند اما بعد از انقلاب به دامنه این مطالعات افزوده شد. به باور ایشان در آثار نوشته شده در دوره صفوی نگاه ایدئولوژیکی وجود دارد که قابل نقد است و این را می توان نتیجه تأثیر زیاد حکومت صفوی در زندگی ایرانیان دانست. به باور ایشان دو برداشت ایدئولوژیک از دو سمت مطالعات تاریخ صفوی را در برگرفته است. یک برداشت ایدئولوژیک از آن کسانی است که نگاهی منفی به عملکرد صفویان دارند آثار پارسا دوست را می توان جزو این دسته دانست که صفویان را باعث انزوای ایران و بریده شدن از دنیا و همچنین اجباری کردن مذهب تشیع و قتل و کشتارهای گسترده می دانند و به نوعی به سمت مواخذه صفویان کشیده می شود. سر دیگر این طیف ایدئولوژی زده جریانی است که سعی در تطهیر صفویان دارد و به درجات مختلف کارهای افرادی مانند رسول جعفریان و علی اکبر ولایتی در این ردیف قرار می گیرد. این گروه برعکس گروه قبلی بر نکات مثبت و نقش مهم صفویان در حفظ ایران و گسترش مذهب تشیع انگشت می گذارند و با برخوردی انتخابی با اسناد و منابع صفوی سعی در غالب کردن برداشت خود از آن دوره دارند. این گروه با توجه به نزدیکی به هسته قدرت و ثروت، توان مطرح کردن نظریات خود در آکادمی را بیشتر از گروه دیگر دارا هستند.

    دکتر مقصود علی صادقی؛ دانشیار دانشگاه تربیت مدرس به «نقد و بررسی کتاب تاریخ تحولات ایران در دوران صفویان)» پرداختند و ابتدا اشاره کردند که این کتاب که درروی جلد به نام مرحوم عبدالحسین نوایی به چاپ رسیده است درواقع کار ایشان نیست و آن مرحوم تنها بر روی کار نظارت داشته اند و کار آقای غفاری فرد یکی از دانشجویان دکتری ایشان بوده است. درنتیجه نقد بیشتر از اینکه متوجه مرحوم نوایی باشد متوجه نویسنده اصلی کتاب است. سپس وارد نقد کتاب شدند. به باور ایشان با توجه به منبع درسی بودن از این کتاب انتظار بسیار بیشتری می رفت. نکات انتقادی زیادی در نظر ایشان بر این کتاب وارد است. ازجمله منابع تاریخی با منابع تاریخ نگارانه خلط شده است. نقد و دسته بندی منابع مشکل دارد. ترتیب زمانی و مکانی رعایت نشده است. از منابع فرعی استفاده شده است. سال شماری دقیق رعایت نشده است. در ارجاعات اشکالات فراوانی وجود دارد. مباحث درهم آمیخته مطرح شده اند، داده های آماری این کتاب مشکل دارد. در کل با توجه به تدریس این کتاب در دانشگاه به نظر ایشان نیاز به یک بازنگری و تصحیح در این کار به شدت احساس می شود.

    سخنران اختتامیه: استاد پیشکسوت دکتر محمدتقی امامی خویی بودند.

    ایشان در ابتدا به ارتباط همیشگی خود با پژوهشگاه علوم انسانی، حتی قبل از انقلاب اشاره کردند که خوشبختانه تا به امروز تداوم داشته است. سپس در ادامه به کار جدید خود به نام تاریخ عثمانی با انتشارات سمت اشاره کردند و افزودند این کتاب به صورت فشرده و قابل فهم برای دانشجوی کارشناسی تاریخ تألیف شده است و هدف اصلی آن نشان دادن ساختارهای واقعی امپراتوری عثمانی است. به باور ایشان تاریخ مادر علوم است؛ و سه سؤال چرا به وجود آمدیم و چه کار کردیم و چرا نابودشده ایم باید سؤالات کلیدی ذهن ما باشد برای درک بهتر امور. به باور ایشان در برخورد با تاریخ عثمانی باید از خود بپرسیم این حکومت چطور به وجود آمد؟ چطور پیشروی کرد؟ چرا ایستاد؟ و چرا نابود شد؟ اگر این سؤالات را نپرسیم هرچقدر کتاب و منبع و سند بخوانیم درکی از واقعیت این حکومت و هیچ حکومتی نخواهیم داشت. ایشان در خاتمه به وجود میراث مشترک و ارتباط معنوی بین عالم ایرانی و عالم ترکی اشاره کردند و با خواندن شعری زیبا از شاعری ترک بر مزار حافظ سخنان خود را به پایان رساندند.

    در خاتمه مراسم دکتر نیره دلیر دبیر اجرایی نخستین همایش تاریخ، پژوهش و نقد متون، با تشکر از استادان و دانشجویان و دست اندرکاران این همایش از همراهی شرکت کنندگان از ابتدای همایش تا آخرین لحظات پایانی آن که با حضور مستمر و مداوم آنها عجین بوده، این امر را مایه دلگرمی برگزار کنندگان دانسته و این همایش را گام نخستی معرفی کردند که امید است گشاینده راهی جدید در نگارش متون درسی و تحقیقی دانشگاه های کشور باشد.

    تهیه و تنظیم: بهرام آقامحمدی

    دانشجوی دکتری تاریخ ایران- پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

     5/12/1395

    فایل PDF گزارش همایش در قسمت ضمائم به پیوست است.



    گزارش و مصاحبه
    شماره مطلب: 4137
    دفعات دیده شده: 825 | آخرین مشاهده: 2 روز پیش


pdf   گزارش همایش | حجم فایل: 140.65 KB