فراخوانی ...

انجمن ایرانی تاریخ
چکیده مقالات هفتمین شماره فصلنامه «مطالعات تاریخ فرهنگی» نسخه چاپی RSS
  • چکیده مقالات هفتمین شماره فصلنامه «مطالعات تاریخ فرهنگی» چکیده مقالات هفتمین شماره فصلنامه «مطالعات تاریخ فرهنگی»
    شنبه 21 بهمن 1391 ساعت 22:21

    چکیده مقالات هفتمین شماره فصلنامه مطالعات تاریخ فرهنگی

    جابربن یزید جعفی

    و بررسی اتهام غلوّ درباره وی

     

    دکتر عباس احمدوند

     سعید طاوسی مسرور


    استادیار دانشگاه شهید بهشتی

    دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه تهران


    «ابومحمد جابربن یزید جعفی کوفی» (متوفی 128 ﻫ.ق)، از اصحاب نامدار امام محمدباقر و امام صادق (علیهما السلام) است. او از بزرگ ترین علمای شیعه ی امامیه بود و به رجعت اعتقاد داشت. به دلیل توجه جابر به بطون آیات و احادیث، که در برخی روایات و اقوال منقول از او نیز تصریح شده است، غالیان او را از پیشکسوتانِ خویش معرفی کرده اند. سوءاستفاده ی غالیان از نام و شخصیت وی باعث شده است برخی جابر جعفی را شبه غالی بدانند و او را از غالیانِ نیمه افراطی محسوب کنند. عده ای نیز او را به صراحت غالی معرفی کرده اند. حال آنکه با بررسی علل جرح وی نزد برخی رجالیانِ متقدمِ شیعه و با استناد به روایات وارده در مدح وی و اقوال فرقه نگاران متقدمِ شیعه در ردّ تهمت غلوّ از او، و نیز دقت در نوع روایات وی و توجه به امور باطنی در آنها که مستعد سوءاستفاده ی غلات است، می توان جابر جعفی را از اتهام غلوّ مبرّا دانست.

    واژه های کلیدی: جابر جعفی، امام محمد باقرعلیه السلام، امام جعفرصادق علیه السلام، شیعه ی امامیه، رجعت، مهدویت، غلوّ، غالیان، کوفه.

     


    پیشکش

    و نقش آن در روابط ایران با کمپانی های هند شرقی در دوران صفوی

    نزهت احمدی

     زهرا زارعیان جهرمی

    استادیار دانشگاه الزهرا(س)

    کارشناس ارشد تاریخ ایران


    عصر صفویه از نظر رشد مناسبات بین المللی، یکی از دوره های مهمِ تاریخِ ایرانِ میانه است. در این دوره، علاوه بر تمایل بسیارِ حکومت صفوی برای ارتباط با دولت های غربی، این دولت ها هم به دلیل اوضاع پیش آمده در غرب، به شرق تمایل داشتند. این ارتباطات فقط سیاسی نبود، بلکه ایجاد روابط تجاری، به ویژه برای کمپانی های تجاریِ جدیدالتأسیس در شرق، اهمیت خاصی داشت. این کمپانی ها مایل به تجارت با ایران بودند. از این روی، برای پیشبرد امور تجاری خود مجبور به برقراری ارتباط با برخی مقامات درباری، همچون صدراعظم، مستوفی خاصه و شه بندرِ بندرعباس بودند. از آنجا که این افراد نقشی تعیین کننده در فعالیت های بازرگانی، به ویژه عقد قرارداد و کسب امتیازات داشتند، جلب نظرشان اهمیتی بسیار داشت. علاوه بر این، جلب حمایت حاکمان شهرهای قرار گرفته در مسیر تجارت، بسیار کارساز بود. در نتیجه، کمپانی ها از هر وسیله ای از جمله، پیش کش و رشوه سود می جستند تا حمایت این افراد را جلب و حتی رقبای خود را از دور خارج کنند.

    در اینجا، این پرسش مطرح است که «پیشکش چه تأثیری در روابط میان کمپانی های هند شرقی و حکومت صفوی داشته است؟» بنابر قرائن، به نظر می رسد پیشکش و هدایا باعث نفوذ این کمپانی ها در ارکان دولت و در نتیجه، پیشرفت تجارت آنها با ایران می شد و بازار رقابت میان کمپانی ها را داغ تر می کرد. هر یک از کمپانی ها برای رسیدن به امیال خود، می کوشید پیشکشی مناسب تر هدیه دهد و افراد بیشتری را با خود همداستان کند.

    در اینجا، کوشیده ایم از منابع غیر ایرانی ـ که البته بیشتر نیز به این موضوع پرداخته اند ـ استفاده کنیم. سپس با تحلیل مطالب، نقش و تأثیر این هدیه ها را در پیشبرد اهداف کمپانی ها در ایران روشن خواهیم ساخت.

    واژه های کلیدی: ایران، کمپانی هند شرقی، تجارت، پیشکش، صفویه.


    بازخوانی نیت مند اسناد در پژوهش های تاریخی

    پیشنهاد مدلی دومتغیّره برای بازتفسیرِ رخدادهای تاریخ معاصر ایران

    محسن خلیلی

    دانشیارعلوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد


    سند به مثابه مادّه ی خام در گزارشِ رویدادهای تاریخی حضور دارد. گاهی فقط برای معطوف کردن متن به چشم نوازشدنِ استنادهای پی درپی از اسناد بهره می گیریم و گاهی که خود را به نگره ای پیشینی مجهّز ساخته ایم، از اسناد بهره می بریم. اگر سند را مادّه ی خامِ چندمنظوره بدانیم، کارویژه ی آن عبارت خواهد بود از: عاملِ میانجیِ جهشِ کیفی از کتابتِ وصف گونه به تبیینِ رویدادهای تاریخی. بایسته است در بررسی رویدادها، با تکیه بر وصف و شرح، به بیان دالّی و تفهّمِ رویداد دست یازیم؛ این امر به کاربستِ شیوه های نوین پژوهش منوط است. در تفهّمِ رویدادهای تاریخی، اسناد، خودبه خود سخن نمی گویند، بلکه مؤلفه های پژوهشیِ کمک دهنده اسناد را به برون افکندنِ درون مایه های خود وادار می کنند. در روایت های وصف/ شرح گونه از رخدادهای تاریخی، اسناد ارزشی یکسان دارند؛ ولی در بیان های نگره مندانه ی تاریخی، از ارزش برخی سندها کاسته، و بر اهمیّت برخی دیگر افزوده می شود. نگارنده می کوشد با تکیه بر برخی از اسناد دوران قاجار، الگویی را در پژوهش های تاریخیِ مبتنیِ بر اسناد پیشنهاد دهد که به نظر می رسد ما را به حیطه ی درون نگریِ تاریخِ تحوّلات ایرانِ معاصر رهنمون خواهد ساخت.

    واژه های کلیدی: پژوهش تاریخی، اسناد، الگوی تحلیل اسناد، تاریخ معاصر ایران.

     


    شکل گیری و عملکرد انجمن بلدیّه اصفهان

    در دوره ی اول مجلس شورای ملی

     

    حجت فلاح توتکار

     محمد بیطرفان

    استادیار تاریخ دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین

    دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین


    در پی انقلاب مشروطه، زمینه ی حضور مردم در ساماندهی قلمروهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی فراهم شد. توده ی مردم بعد از قرن ها تحمل استبداد، زمینه ی حضور و مشارکت خود را در تعیین سرنوشت خویش فراهم آوردند. همین امر، زمینه های فوق العاده ای را برای احساسِ ضرورت ِتدوینِ قانون بلدیه از سوی نمایندگان مجلس شورای ملی فراهم آورد. با تصویب و توشیح قانون بلدی در 20 ربیع الثانی 1325 برخی شهرهای ایران انجمن بلدیّه تشکیل دادند. یکی از این شهرها اصفهان بود. انجمن بلدیّه ی اصفهان توانست برخی فعالیت های عام المنفعه ی شهری را مثل حفظ بهداشت و نظافت شهری، اعلام نرخ ارزاق، مقابله با کم فروشی و گران فروشی، مرمت آثار تاریخی، روشنایی شهر و ... برای رفاه و آسایش مردم اصفهان انجام دهد.

    واژه های کلیدی: اصفهان، انتخابات، انجمن بلدیّه، اداره بلدیّه، وثیق الملک.

     


    رشد کشاورزیِ تجاری و پیامدهای آن در نیمه ی دوم قاجاریه

    مطالعه موردی: ولایت قاینات

    زهرا علیزاده بیرجندی

    علی آرامجو

    استادیار گروه تاریخ دانشگاه بیرجند

    دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ تمدن و فرهنگ ملل اسلامی


    تحولات اقتصاد ایران در نیمه ی دومِ حکومت قاجاریه، حوزه های مختلف کشور را دستخوش تغییر کرد. کشاورزی نیز مانند دیگر عرصه های اقتصادی و اجتماعی، از این تغییرات متأثر شد. بررسی تأثیر تحولات اقتصادیِ قاینات در نیمه ی دوم حکومت قاجاریه بر کشاورزیِ این ولایت و پیامد های آن، مسئله پژوهش حاضر است. بنا بر یافته های این پژوهش، به دنبالِ توسعه ی دادوستد های خارجی و داخلی که ولایت دورافتاده و مرزیِ قاینات را به حلقه ای مهم در تجارت روسیه، هند بریتانیا و ایران در شرق کشور در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم تبدیل کرد، کشاورزیِ این ولایت نیز به سوی تجاری شدن سوق یافت. افزایش تولید محصولات صادراتی مانند تریاک، زعفران و ابریشم و کاهش تولید اقلام ضروری مانند گندم و جو از مشخصه های این روند جدید بود.

     

    واژه های کلیدی: کشاورزی تجاری، قاجاریه، قاینات، بیرجند، اقتصاد.

     


    واکاوی کاربرد رنگ سیاه در میان عباسیان

    علی ناظمیان فرد

    استادیار گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد


    سیاهی جامه ها و پرچم های عباسیان در دوران نهضت و نظام، موجب اشتهار آنها به مسوّده شد و به تبعِ آن، مبلّغان و کارگزاران فرهنگیِ آنها این اندیشه را در تاریخ نگاری اسلامی مطرح ساختند که رنگ یاد شده، مختص خاندان عباسی و هواداران آنها بوده است.

    پرسش کانونیِ این مقاله این است که «برگرفتن رنگ سیاه از جانب عباسیان، معطوف به کدام هدف بود؟»

    این مقاله می کوشد با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، نشان دهد که عباسیان در دوره نهضت، به بهانه ی سیاهپوشی در عزای شهیدان آل محمد، از رنگ سیاه به مثابه ابزارِ تحریک عواطف شیعیان و علویان با هدف جذب آنها در مبارزه با امویان استفاده کردند؛ اما در دوره ی نظام، با ادعای تأسی به رنگ پرچم پیامبر، خوش یمنیِ رنگ سیاه برای خاندان عبدالمطلب، و تکیه بر روایت نجات بخشی از شرق، کوشیدند از این رنگ، به منزله ی ابزاری برای کسب مشروعیت سیاسی بهره بگیرند.

     

    واژه های کلیدی: رنگ سیاه، عباسیان، علویان، مأمون، منصور.

     

     


    علل شکست زنان چپ گرای فعال در جنبش زنان

    از انقلاب مشروطه تا کودتای 28 مرداد

    یاسمن یاری

    دانشجوی دکتری دانشگاه تهران


    موضوع این پژوهش، جنبشِ زنانِ ایران از انقلاب مشروطه تا کودتای 28 مرداد است. این نوشتار می کوشد به این پرسش پاسخ گوید که «چرا فعالیت های زنان چپ گرا در جنبشِ زنانِ ایران، در این برهه ی زمانی شکست خورد؟» برای ریشه یابیِ این رخداد، از نظریه ی کارکردگراییِ پارسونز استفاده شده است. مدعای این پژوهش چنین است که: سازمان های چپ گرای فعال در جنبشِ زنانِ ایران، به دلیل مطابقت نداشتن با فرهنگ اجتماعی ایران، دنبال نکردن اهداف اولیه (کسب حقوق زنان) و پایدار نبودن شکست خوردند. نتیجه ی بررسی ها نشان می دهد که گروه های زنانِ چپِ فعال در جنبش زنان ایران، در دوره ی پهلوی دوم، به علت وابستگی به احزاب چپ، به ویژه حزب توده صدمات بسیاری دیدند و مشکلاتی که ستون های حزب توده را به لرزه درآورد، سازمان های زنانِ وابسته به این حزب را هم گرفتار کرد و به شکست فعالیت های آنها در جریان جنبشِ زنانِ ایران منجر شد.

     

    واژه های کلیدی: جنبش زنان، گروه های چپ گرا، سوسیالیسم، کمونیسم.

     

     


     



    نشریات
    شماره مطلب: 1262
    دفعات دیده شده: 2878 | آخرین مشاهده: 8 ساعت پیش